Son vaxtlara qədər Xəzərin strateji əhəmiyyəti neft, qaz və nəqliyyat marşrutları ilə müəyyən edilirdi. Neft boru kəmərləri, magistral qaz xətləri və Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu (Orta Dəhliz) regiondan keçir. Lakin indi Xəzər başqa bir strateji funksiya qazanıb: qlobal rəqəmsal infrastrukturun bir hissəsinə çevrilir.
Bu istiqamətdə əsas layihələrdən biri Transxəzər Sualtı Fiber-Optik Rabitə Xəttidir. Sumqayıt və Aktau şəhərlərini birləşdirəcək təxminən 380 kilometrlik kabelin Avropa ilə Asiya arasında yeni məlumat ötürmə marşrutuna çevrilməsi nəzərdə tutulur. Layihə Rəqəmsal İpək Yolu təşəbbüsünün bir hissəsi olaraq həyata keçirilir və mövcud rəqəmsal magistral yolları əvəz etmək deyil, onları tamamlamaq, beynəlxalq məlumat tranzitinin etibarlılığını və şaxələndirilməsini artırmaq məqsədi daşıyır. Xəzər dənizi üzərindən rəqəmsal tranzit ideyası illərdir ki, inkişaf mərhələsindədir. 2000-ci illərin sonlarında Azərbaycan tərəfindən təklif edilən və BMT tərəfindən dəstəklənən ilkin TASİM (Trans-Avrasiya İnformasiya Super Magistralı) konsepsiyası kommersiya konsorsiumunun olmaması səbəbindən praktiki tətbiq mərhələsinə çatmayıb. Bu ideya “AzerTelecom” tərəfindən irəli sürülən Rəqəmsal İpək Yolu təşəbbüsünün bir hissəsi olaraq yenidən gündəmə gətirildi. 2022–2023-cü illərdə “AzerTelecom” və” Kazakhtelecom” layihənin hüquqi strukturunu rəsmiləşdirərək “CaspiNet” birgə müəssisəsi yaratdılar. “Fugro” şirkətinin dəniz tədqiqatları və ətraflı layihənin təsdiqlənməsindən sonra Türkmənistan (Siyəzən-Türkmənbaşı marşrutu) Transxəzər Rəqəmsal Mərkəzinə qoşularaq layihəni hərtərəfli magistral boru kəməri sisteminə çevirdi. Transxəzər fiber-optik rabitə xəttinin inkişafı Orta Dəhlizlə sıx bağlıdır. Nəqliyyat marşrutu Avropa ilə Asiya arasında yük daşınmasını asanlaşdırsa da, yeni rəqəmsal magistral məlumat ötürülməsini idarə etməlidir. Bu gün beynəlxalq logistika rəqəmsal texnologiyalar olmadan mümkün deyil. Elektron gömrük rəsmiləşdirilməsi, real vaxt rejimində konteyner izləmə və bank sistemlərinin, sığorta şirkətlərinin və logistika operatorlarının fəaliyyəti daimi məlumat mübadiləsi tələb edir. Rabitə kanalları nə qədər sürətli və sabit olarsa, nəqliyyat dəhlizinin özü də bir o qədər səmərəli olar. Transxəzər fiber-optik rabitə xəttinin əsas üstünlüklərindən biri məlumat ötürülməsinin aşağı gecikməsi hesab olunur. Layihənin tərtibatçılarına görə, Avropa və Mərkəzi Asiyadakı əsas qovşaqlar arasında RTT (Gediş-Dönüş Vaxtı) təxminən 110-120 millisaniyə olacaq. Bu sürət, xüsusilə kiçik gecikmələrin belə fərq yarada biləcəyi maliyyə sektoru, bulud xidmətləri, paylanmış məlumat mərkəzləri və digər rəqəmsal xidmətlər üçün vacibdir. Yeni marşrut Süveyş kanalı və ya şimal marşrutları vasitəsilə mövcud marşrutlara alternativ kimi qəbul edilmir. Onun məqsədi mövcud infrastrukturu tamamlamaq və başqa bir müstəqil məlumat ötürmə kanalı təmin etməkdir. Müxtəlif hesablamalara görə, xəttin layihə gücü 40-100 Tbit/s arasında olacaq.
Layihənin həyata keçirilməsi Azərbaycan və Qazaxıstana təkcə nəqliyyatda deyil, həm də Avropa ilə Asiya arasında rəqəmsal tranzitdə iştiraklarını genişləndirməyə imkan verəcək.
Layihə Azərbaycan üçün rəqəmsal infrastrukturun inkişafı üçün imkanlar açır. Sumqayıt beynəlxalq internet trafikinin bir hissəsini idarə edə, yeni məlumat mərkəzlərinin tikintisi, bulud xidmətlərinin inkişafı və böyük texnologiya şirkətlərinin cəlb edilməsi üçün yol aça bilər. Qazaxıstan üçün yeni marşrut Avropaya əlavə bir əlaqə təmin edir. Bu, mövcud məlumat ötürmə marşrutlarından asılılığı azaldacaq və ölkənin Orta Asiya dövlətləri üçün rəqəmsal mərkəz kimi rolunu gücləndirəcək. İqtisadi təsir kabelin özündən kənara çıxır. Ölkələr beynəlxalq internet trafikinin ötürülməsindən, məlumat mərkəzlərinin tikintisindən və regiondakı şirkətlərə və istifadəçilərə xidmət göstərəcək rəqəmsal xidmətlərin inkişafından gəlir əldə edə biləcəklər. Transxəzər fiber-optik kabel xəttinin tikintisi rəqəmsal infrastrukturun inkişafının qlobal trendinə uyğundur. Bu gün sualtı kabellərin ən böyük investorları təkcə telekommunikasiya operatorları deyil, həm də texnologiya şirkətləridir. “Google” “Blue-Raman” və “Equiano” layihələrini inkişaf etdirir, “Meta” “2 Africa” sisteminin tikintisində iştirak edir və Çin şirkətləri “PEACE Cable”i tətbiq edirlər. Bu fonda Transxəzər fiber-optik rabitə xətti Avropa ilə Asiya arasında daha bir məlumat ötürmə marşrutuna çevrilə və Xəzər regionunun rəqəmsal infrastrukturunun daha da inkişafı üçün zəmin yarada bilər.
Ramil QULİYEV
