Son dövrdə Türkiyə ilə Avropa İttifaqı arasında münasibətlərdə siyasi gərginlik daha qabarıq görünür. Avropa Parlamenti Türkiyədə demokratiya, hüquq və müxalifətə münasibətlə bağlı sərt tənqidlər səsləndirir, Ankara isə bu yanaşmanı qəbul etmir. Bunun fonunda Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın AB üzvlüyünün artıq Türkiyə üçün prioritet olmadığını bildirməsi də Ankara-Brüssel münasibətlərində yeni mərhələnin yarana biləcəyi barədə müzakirələri gücləndirib.
Belə bir vəziyyətdə Türkiyənin Avropa ilə münasibətlərinin soyuması təkcə Ankara üçün deyil, onun yaxın tərəfdaşları, o cümlədən Azərbaycan üçün də müəyyən geosiyasi və iqtisadi nəticələr yarada bilər. Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin Avropa ilə əlaqələri də nəzərə alınmaqla inkişaf etdiyi bir şəraitdə, Türkiyə ilə Aİ arasında siyasi qarşıdurmanın dərinləşməsi Bakı-Brüssel münasibətlərinə hansı formada təsir göstərə bilər? Türkiyənin Avropa ilə mümkün “soyuq müharibə” siyasəti Azərbaycanın Aİ ilə enerji, nəqliyyat, ticarət və siyasi əməkdaşlığına təsir edə bilər?
Abutalıb Səmədov: “Türkiyə ilə münasibətlərin ən azı yaxın iki ildə indikindən pis olma ehtimalı yoxdur”
Politoloq Abutalıb Səmədov məsələ ilə bağlı “Bakı-Xəbər” qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, Türkiyə ilə Avropa İttifaqı arasında problemlər yeni deyil. Onun sözlərinə görə, Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan və Türkiyənin digər rəsmiləri dəfələrlə ölkənin Avropa İttifaqına üzvlüyü ilə bağlı mövqelərini açıqlayıblar və bu məsələdə münasibətlər uzun müddətdir ki, mürəkkəb olaraq qalır.
Politoloq qeyd edib ki, Avropa İttifaqı son illərdə Türkiyəni, xüsusilə insan hüquqları, məhkəmə sistemi və digər sahələr üzrə dəfələrlə tənqid edib:
“Türkiyədə insan hüquqları və ədalət mühakiməsi ilə bağlı problemlərin olduğu, həbslərin xeyli artdığı, müxalifət nümayəndələrinə, seçilmiş bələdiyyə sədrlərinə qarşı cinayət işlərinin açıldığı barədə Avropadan kifayət qədər ciddi iradlar səslənib. Xüsusilə İstanbulun keçmiş meri Əkrəm İmamoğlu ilə bağlı atılan addımlar həm Türkiyədə, həm də beynəlxalq aləmdə ciddi suallar doğurub”.
Abutalıb Səmədovun sözlərinə görə, Avropa İttifaqının Azərbaycana münasibətində də müəyyən tənqidlər mövcuddur və bu tənqidlərin gələcəkdə də səsləndirilməsi mümkündür. Lakin o, bunun Azərbaycan-Avropa İttifaqı münasibətlərinə ciddi təsir göstərəcəyini düşünmür: “Avropa İttifaqının Azərbaycana böyük ehtiyacı var. İlk növbədə söhbət enerji məsələsindən gedir. Avropa Rusiyadan enerji asılılığını azaltmaq, xüsusilə qaz idxalını 2027-ci ildən etibarən minimuma endirmək istəyir və alternativ mənbələr axtarır. Bu baxımdan Azərbaycanın əhəmiyyəti böyükdür. Ona görə də Azərbaycanla Avropa İttifaqı arasında münasibətlərdə ciddi problem yaranacağını ehtimal etmirəm”.
Politoloq bildirib ki, Azərbaycanın tranzit ölkə kimi əhəmiyyəti də yaxın perspektivdə azalmayacaq. Onun fikrincə, Orta Dəhlizin inkişafı, həmçinin Azərbaycan-Gürcüstan-Qara dəniz marşrutunun əhəmiyyətinin artması ölkənin Avropa üçün strateji rolunu daha da gücləndirə bilər.
“Azərbaycanın tranzit ölkə kimi əhəmiyyətinin azalması yaxın gələcəkdə qeyri-mümkündür. Əksinə, Orta Dəhlizin inkişafı və yeni logistika marşrutlarının istifadəyə verilməsi Azərbaycanın rolunu daha da artıracaq. Bu sahədə Türkiyənin də əhəmiyyəti çox böyükdür”, – deyə o vurğulayıb.
Abutalıb Səmədov Avropa İttifaqı ilə Türkiyə arasındakı münasibətlərə də toxunaraq bildirib ki, tərəflər arasında problemlər olsa da, münasibətlərin kəskinləşərək yeni qarşıdurma mərhələsinə keçməsi ehtimalı azdır.
Onun sözlərinə görə, xüsusilə təhlükəsizlik və müdafiə məsələlərində Avropanın Türkiyəyə ehtiyacı artır. “Avropanın müdafiə məsələsində ABŞ-dan asılılığının müzakirə edildiyi bir vaxtda Türkiyənin rolu daha da artır. Türkiyə dünyanın ən güclü ordularından birinə malikdir və Avropanın təhlükəsizliyində mühüm rol oynayır. Buna görə də Avropa ölkələri Türkiyə ilə münasibətləri pisləşdirməkdə maraqlı deyillər”.
Politoloq hesab edir ki, Avropa ölkələri Ukrayna müharibəsi fonunda öz müdafiə imkanlarını gücləndirməyə çalışır və bu prosesdə Türkiyə ilə əməkdaşlıq mühüm əhəmiyyət daşıyır.
“Düşünürəm ki, Türkiyə ilə münasibətləri yaxşılaşdırmaq istiqamətində artıq müəyyən addımlar atılır. Türkiyə ilə münasibətlərin ən azı yaxın iki ildə indikindən pis olma ehtimalı yoxdur. Bundan sonra isə ABŞ-da hakimiyyətin kimdə olacağı və Vaşinqtonun Avropaya münasibəti də mühüm amil olacaq”, – deyə Abutalıb Səmədov bildirib.
O qeyd edib ki, Avropa İttifaqının Türkiyəyə və Azərbaycana münasibətində müəyyən tənqidlər bundan sonra da davam edə bilər. Lakin bu, bütövlükdə münasibətlərin dəyişməsi demək deyil.
“Bəzi tənqidlər haqlı ola bilər, bəzi məsələlərdə isə Avropa İttifaqının ikili standartlarından söhbət gedə bilər. Amma bütövlükdə münasibətlərin indiki kimi davam edəcəyini düşünürəm. Azərbaycan seçim etmək məcburiyyətində qalmayacaq. Avropa ilə münasibətlərimiz, xüsusilə enerji və tranzit sahələrində, inkişaf etməkdə davam edəcək”, – deyə politoloq əlavə edib.
Abutalıb Səmədovun fikrincə, Azərbaycanın Avropa üçün əhəmiyyəti ilk növbədə enerji potensialı və tranzit imkanları ilə bağlıdır. O hesab edir ki, Zəngəzur dəhlizinin fəaliyyətə başlaması Orta Dəhlizin əhəmiyyətini daha da artıracaq və nəticədə Azərbaycanın Avropa ilə iqtisadi əlaqələrində yeni imkanlar yaranacaq.
Politoloq sonda bildirib ki, Türkiyə ilə Avropa İttifaqı arasında mövcud vəziyyəti “soyuq müharibə” adlandırmaq düzgün deyil: “Münasibətlərdə kifayət qədər problemlər var. Amma son üç-dörd illə müqayisədə Avropada Türkiyənin əhəmiyyətini daha çox anlamağa başlayıblar. Bu səbəbdən Türkiyə-Avropa münasibətlərində yaranan problemlərin Azərbaycan-Avropa İttifaqı münasibətlərinə ciddi təsir göstərəcəyini düşünmürəm. Əksinə, müəyyən məsələlərdə Azərbaycanın Avropa üçün rolu daha da arta bilər”.
Dəniz NƏSİRLİ
