Yakov Kedminin Azərbaycanla bağlı səsləndirdiyi fikirlər adi tarixi mübahisə çərçivəsinə sığmır. Onun “SSRİ-yə qədər Azərbaycan dövləti olmayıb, yalnız xalq olub” və daha sonra “Azərbaycan tarixdə heç vaxt olmayıb, Azərbaycanı SSRİ yaradıb” deməsi Azərbaycan dövlətçiliyini, milli kimliyini və müstəqil siyasi iradəsini hədəfə alan açıq siyasi ritorikadır. Bu ifadələrə Azərbaycan dövlətinə və xalqına qarşı informasiya təxribatı kimi yanaşmaq üçün ciddi əsaslar var. Kedminin bu fikirləri həm də təsadüfi deyil: onlar Rusiya-Azərbaycan münasibətlərinin kəskinləşdiyi, Bakının Moskvanın müəyyən siyasətlərindən narazılığını daha açıq ifadə etdiyi bir dövrdə səsləndirilib.
Kedminin iddiasının ən zəif tərəfi onun tarixə seçmə və siyasi yanaşmasıdır. O, Azərbaycan coğrafiyasında müxtəlif əsrlərdə mövcud olmuş siyasi qurumları, xanlıqları, dövlətçilik ənənələrini və nəhayət 1918-ci ildə yaranmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini bir cümlə ilə faktiki olaraq yox saymağa çalışır. Halbuki, müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin hüquqi və siyasi təməlində 1918-ci il dayanır. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti mayın 28-də müstəqilliyini elan edib, parlament və hökumət yaradıb, dövlət aparatını formalaşdırıb, sərhədlər müəyyən edib, ordu qurub, dövlət bayrağı, gerb və himnini qəbul edib və beynəlxalq münasibətlər sistemində subyekt kimi fəaliyyət göstərib.
Bu fakt Kedminin əsas tezisini birbaşa təkzib edir. Çünki 1920-ci il aprelin 28-də bolşevik hakimiyyətinin Azərbaycanda qurulması “Azərbaycanın yaradılması” deyil, artıq mövcud olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin işğalı idi. Azərbaycan Respublikasının rəsmi tarixində də 1920-ci il hadisəsi bolşevik Rusiyasının Azərbaycanı işğal etməsi kimi təqdim edilir. Deməli, “SSRİ Azərbaycanı yaratdı” tezisi ilə “Azərbaycan SSRİ tərəfindən işğal edilərək sovet sisteminə daxil edildi” faktı arasında prinsipial fərq var.
Kedminin arqumentində başqa bir ciddi manipulyasiya da “Azərbaycan SSR” ilə “Azərbaycan xalqının dövlətçilik tarixi” anlayışlarının qəsdən eyniləşdirilməsidir. Azərbaycan SSR-in sovet siyasi sistemi daxilində formalaşması bir tarixi faktdır. Lakin bundan “Azərbaycan xalqının dövlətçilik ənənəsi SSRİ tərəfindən yaradılıb” nəticəsini çıxarmaq mümkün deyil. 1918-ci ildə yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti artıq sovet hakimiyyətindən əvvəl Azərbaycan adını daşıyan müstəqil dövlət idi. 1991-ci ildə bərpa edilən Azərbaycan Respublikası isə hüquqi baxımdan həmin Cümhuriyyətin varisi olduğunu təsbit edib.
Kedminin “SSRİ Azərbaycanda bütün sənayeni yaradıb” tezisi də siyasi məqsədlə seçilmiş yarımhəqiqətdir. Sovet dövründə Azərbaycanda böyük sənaye müəssisələrinin, infrastrukturun və şəhər iqtisadiyyatının inkişaf etdiyi danılmazdır. Lakin bunu Azərbaycanın dövlətçilik hüququnun Rusiyadan və ya SSRİ-dən gəldiyi nəticəsinə çevirmək məntiqi baxımdan absurddur. İqtisadi inkişaf hansısa dövlətin başqa xalqa dövlətçilik haqqı verməsi demək deyil. Əks halda, dünyanın bütün keçmiş imperiya və ittifaq ərazilərində sonradan yaranmış dövlətlərin müstəqilliyini keçmiş imperiyaların “hədiyyəsi” hesab etmək lazım gələrdi.
Əslində Kedminin ritorikasının əsas hədəfi, tarixdən daha çox, bugünkü Azərbaycandır. Onun 25 iyul 2025-ci il açıqlamasında Azərbaycan rəhbərliyinin siyasəti “anti-Rusiya” xətti kimi təqdim edilir və dərhal ardınca Azərbaycan dövlətçiliyinin SSRİ-dən əvvəl mövcud olmadığı iddia olunur. Avqustun 2-də yayılan digər çıxışında isə məsələ daha da sərtləşdirilir: “Azərbaycan tarixdə heç vaxt olmayıb. Azərbaycanı SSRİ yaradıb” deyilir və Azərbaycan Rusiyanı təhrik etməkdə ittiham olunur.
Bu ardıcıllıq təsadüfi görünmür. Əvvəl Azərbaycan hökumətinin xarici siyasəti hədəfə alınır, sonra bu siyasətin “tarixi əsassızlığı” haqqında fikir formalaşdırılır, daha sonra isə Azərbaycan dövlətçiliyinin özü şübhə altına qoyulur. Beləliklə, siyasi tənqid dövlətin və xalqın legitimliyinə yönələn narrativlə tamamlanır.
Burada söhbət təkcə İlham Əliyev hökumətinə qarşı ritorikadan da getmir. Kedminin ifadələrində Azərbaycan xalqının öz müqəddəratını müəyyən etmək qabiliyyətinə də kölgə salınır. “Azərbaycanı SSRİ yaratdı” deyildikdə, Azərbaycanın müstəqilliyi guya öz milli siyasi iradəsinin nəticəsi yox, Rusiyanın yaratdığı siyasi sistemin nəticəsi kimi təqdim edilir. Bu isə Azərbaycan xalqının müstəqillik iradəsini və dövlətçilik subyektliyini kiçiltməyə yönəlmiş yanaşmadır.
Kedminin 1918-ci il Cümhuriyyətini təqdim etmə forması da diqqət çəkir. O, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin cəmi 23 ay yaşamasını faktiki olaraq onun dövlət olmadığına dəlil kimi istifadə edir. Halbuki, dövlətin ömrünün qısa olması onun dövlət olmadığını göstərmir. Əksinə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qısa müddətdə parlament, hökumət, ordu, dövlət atributları, diplomatik əlaqələr və idarəetmə sistemi yaradaraq real dövlət institutu kimi fəaliyyət göstərib. Rəsmi Azərbaycan sənədlərində onun beynəlxalq hüququn subyekti kimi fəaliyyət göstərdiyi xüsusi qeyd olunur.
Daha maraqlısı odur ki, Kedminin öz arqumenti daxilində belə ciddi ziddiyyət var. Əgər Azərbaycan “heç vaxt olmayıbsa”, o zaman onun 1918-ci ildə müstəqilliyini elan etməsi, parlament yaratması, dövlət sərhədlərini müəyyənləşdirməsi və beynəlxalq münasibətlərə daxil olması nə idi? Əgər Azərbaycan yalnız SSRİ tərəfindən yaradılıbsa, 1920-ci ildə sovet ordusunun daxil olduğu əraziyə nə üçün “Azərbaycanın işğalı” kimi yanaşılır? Tarixi faktları siyasi tezisə uyğunlaşdırmaq üçün bu sualları görməzdən gəlmək lazımdır.
Ritorikanın media tərəfi də ayrıca diqqət tələb edir. RuNews24 Kedminin sözlərini “Bakı istənilən alçaqlığa gedəcək” başlığı ilə yayımlayıb və həmin materialda Azərbaycan rəhbərliyinə qarşı təhqiramiz və emosional ifadələr işlədilib. Eyni materialda Azərbaycanın SSRİ-dən əvvəl dövlətçiliyinin olmadığı iddiası siyasi ittihamlarla bir paketdə təqdim olunur. Bu, artıq akademik tarix müzakirəsi deyil. Tarixi iddianın emosional siyasi başlıqla birləşdirilməsi onun informasiya təsiri yaratmaq məqsədilə istifadə edildiyini göstərir.
Avqustun 2-də “PolitNavigator”da yayılan materialda isə Kedminin “Azərbaycan tarixdə heç vaxt olmayıb” fikri Rusiyanın Azərbaycana qarşı mümkün sərt tədbirləri barədə ritorika ilə birlikdə təqdim edilir. Həmin materialda Kedmi Rusiyanın Azərbaycanda “istədiyini edə biləcəyini” iddia edir və Azərbaycanı Finlandiya və Ukrayna ilə müqayisə edir. Bu artıq tarixi mübahisədən çıxaraq açıq geosiyasi təhdid məntiqinə keçir.
Bu baxımdan Kedminin çıxışlarının məqsədini üç səviyyədə görmək mümkündür. Birinci səviyyə Azərbaycan hökumətinə siyasi təzyiq göstərməkdir. İkinci səviyyə Azərbaycanın Rusiyadan müstəqil xarici siyasət yürütməsinin legitimliyini şübhə altına almaqdır. Üçüncü və daha təhlükəli səviyyə isə Azərbaycan dövlətçiliyi haqqında mənfi informasiya təsəvvürü yaratmaqdır.
Bütün bunlar onu göstərir ki, Rusiya Jirinovskini itirməkdən peşimançılıq çəkir və yeni "Jirinovski" axtarır, amma Yakov Kedm də bu rolun ifaçısı kimi uğur qazana bilmədi, adi oxucu belə onun yalanlarına güldü.
Kedminin öz siyasi keçmişi də onun sözlərinin niyə informasiya müstəvisində diqqət çəkdiyini izah edir. O, İsrailin “Nativ” xidmətinin keçmiş rəhbəridir və sonrakı illərdə Rusiya mediasında siyasi şərhçi kimi çıxış edib. Onun Rusiyanın xarici siyasətinə dair sərt mövqeləri geniş şəkildə yayımlanır. Buna görə onun Azərbaycanla bağlı sözlərini sadə sosial şəbəkə paylaşımı kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz.
Əsas məsələ isə budur ki, belə ritorikanın Azərbaycan üçün təhlükəsi yalnız deyilən yalanın özündə deyil. Təhlükə ondan ibarətdir ki, tarixi təhrif siyasi təzyiq alətinə çevrilir. “Sizin dövlətinizi biz yaratmışıq” mesajı mahiyyət etibarilə “sizin müstəqilliyiniz bizim verdiyimiz imkanlardan asılıdır” mesajıdır. Bu isə klassik siyasi asılılıq narratividir.
Azərbaycanın cavabı da emosional qarşıdurma ilə məhdudlaşmamalıdır. Ən güclü cavab sənədlər, tarix və faktlardır. 1918-ci il İstiqlal Bəyannaməsi, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin parlament və hökumət sistemi, diplomatik fəaliyyəti, beynəlxalq hüquq subyekti kimi mövqeyi və 1991-ci il Konstitusiya Aktının Cümhuriyyətə hüquqi varislik prinsipini təsbit etməsi Kedminin “Azərbaycanı SSRİ yaratdı” tezisini faktiki olaraq sıradan çıxarır.
Bununla yanaşı, Azərbaycanın sovet dövründə qazandığı sənaye və sosial-iqtisadi inkişafı da inkar etmək lazım deyil. Tarixi obyektivlik məhz bundan ibarətdir: sovet dövründə qurulan sənaye və infrastrukturun əhəmiyyətini qəbul etmək olar, amma həmin inkişafı Azərbaycan dövlətçiliyinin SSRİ-yə borclu olması kimi təqdim etmək olmaz. Dövlətçilik başqa, iqtisadi modernləşmə başqadır.
Kedminin ritorikasının ən zəif tərəfi də məhz budur: o, real tarixi faktların bir hissəsini götürərək onlardan siyasi nəticə çıxarmağa çalışır, sonra isə həmin siyasi nəticəni “tarixi həqiqət” kimi təqdim edir. Bu isə tarixşünaslıq deyil, siyasi polemikadır.
Nəticədə Kedminin “Azərbaycan tarixdə olmayıb” iddiası Azərbaycan tarixini yox, ilk növbədə onun öz siyasi arqumentinin keyfiyyətini göstərir. Azərbaycan dövlətçiliyinin 1918-ci ildə müasir respublika formasında meydana çıxması faktdır. Onun 1991-ci ildə bərpası da hüquqi sənədlərlə təsbit olunub. Bundan əvvəlki dövlətçilik tarixini isə bir cümlə ilə silmək mümkün deyil.
Bu mənada Kedminin çıxışı Azərbaycana qarşı siyasi təxribat kimi qiymətləndirilməlidir. Məqsəd yalnız tarixi mübahisə aparmaq deyil, Azərbaycan dövlətini, xalqını və hökumətini eyni informasiya çərçivəsində hədəfə almaqdır. Lakin bu cür ritorikanın paradoksal nəticəsi var. Azərbaycanı tarixdən silmək iddiası ilə çıxış edən siyasi şərhçi özünü daha ciddi auditoriyanın gözündə tarixçi və analitik kimi deyil, siyasi təbliğatın iştirakçısı kimi təqdim etməyə başlayır. Bu isə Kedminin özü üçün də ciddi reputasiya itkisi deməkdir. Siyasi şərhçinin təsir gücü sərt ifadələrində deyil, faktlara söykənən arqumentindədir. “Azərbaycan heç vaxt olmayıb” kimi ifrat və faktlarla ziddiyyət təşkil edən tezislərin təkrarlanması onun siyasi çəkisini artırmır, əksinə, onu tədricən etimadını itirən və özünü siyasi baxımdan tükəndirən fiqura çevirir. Başqa sözlə, Azərbaycan dövlətçiliyini hədəfə alan bu ritorika uzunmüddətli perspektivdə Azərbaycanı deyil, Kedminin öz siyasi reputasiyasını zəiflədən prosesə çevrilə bilər.
Ən başlıcası isə, Azərbaycan dövlətinin və xalqının tarixi legitimliyi hər hansı bir siyasi şərhçinin fikrindən asılı deyil. Dövlətlər televiziyadakı çıxışlarla yaranmır və efirdə səsləndirilən cümlələrlə tarixdən silinmir. Azərbaycan dövlətçiliyi sənədlərlə, siyasi institutlarla, diplomatik fəaliyyətlə və xalqın öz müqəddəratını müəyyən etmək iradəsi ilə formalaşıb. Kedminin bu tarixi başqa cür təqdim etməsi həmin tarixi dəyişmir, yalnız onun bu gün hansı siyasi mövqedən danışdığını göstərir.
Akif NƏSİRLİ
