Məhərrəm Zülfüqarlı: “Azərbaycan tarixinin Sovet dövrü yenidən işlənməlidir...”
Azərbaycanın Sovet dövrü tarixi ideoloji cəhətdən kifayət qədər qüsurlu yazılıb. Bir çox tarixçilər, ziyalılar hesab edirlər ki, Sovet dövrünə aid olan tariximiz bolşevizmin ideoloji təsirlərdən azad edilməli, arxiv sənədləri əsasında obyektiv və elmi yanaşma ilə yenidən araşdırılmalıdır. Tarixçilərə görə, keçmişdə buraxılan birtərəfli qiymətləndirmələr və qüsurlar milli maraqlar və tarixi həqiqətlər çərçivəsində yenidən nəzərdən keçirilməlidir.
Yenidən yazılması zərurətinə gəlincə, qeyd olunur ki, Sovet dönəmində tarix kommunist partiyasının maraqlarına uyğun yazılıb. Bir çox görkəmli şəxsiyyətin və azadlıq hərəkatının rolu unudulub və ya mənfi göstərilib. Gizli saxlanılan sənədlər indi həqiqətləri üzə çıxarmağa imkan verir. Repressiya qurbanlarının adlarının və əsl fəaliyyətinin bərpası da qeyd olunanlar sırasındadır.1920-ci il işğalının və sovetləşmə prosesinin real qiymətləndirilməsi vacibdir. İqtisadi və mədəni inkişafın ziddiyyətlərinin obyektiv təhlili arzu ediləndir.
Göründüyü kimi, bəzi tarixçilər hesab edir ki, Sovet dövrü Azərbaycan tarixi yenidən yazılmalı və köhnədən qalma problemlərdən təmizlənməlidir. Yəni tariximizin ayrı-ayrı dövrlərinin, o cümlədən də Sovet dövrü tariximizin yenilənməsinə ehtiyac var. Nəzərə alsaq ki, o tarixi yazanların içində bolşevik ruhluları da olub və tariximizi təhrif ediblər.
Tarix elmləri doktoru, professor Məhərrəm Zülfüqarlı baki-xeber.com-a bildirdi ki, onun doktorluq işi birbaşa İkinci Respublikanın tarixşünaslığına həsr olunub. “Həm 1920-1991-ci ilin tarixşünaslığını yazmışam. Bu, iki böyük kitabdır, həm də İkinci Respublikanın tarixini və tarixşünaslığını yazmışam. Ona görə də bu barədə mənim üçün danışmaq asandır. Birincisi onu deyim ki, bu barədə Azərbaycan Respublikasının prezidenti Heydar Əliyev 90-cı illərin ikinci yarısında, səhv etmirəmsə, 1996-cı ilə Akademiyada keçirdiyi görüşdə demişdi ki, Azərbaycanın Sovet dövrü tarixi yenidən yazılmalıdır, çünki bu dövr saxtalaşdırılıb. Amma elə adamlar da var ki, ümumiyyətlə bunun üstündən xətt çəkmək istəyirlər. Bu çox düzgün dəyərləndirmə idi. Yəni, baxmıyaq ki, 70 il biz Moskvanın bilavasitə əsarəti altında olmuşuq, Sovet müstəmləkəçiliyi olub. Amma buna baxmayaraq, Sovet dövrü tarixinin üstündən tamamilə xətt çəkmək düzgün deyil. Çünki bu dövrdə Azərbaycanın həm disident hərəkatı üzvüləri, həm də Azərbaycanın kommunist rəhbərlərində olanların (bunlara biz milli kommunistlər deyirik) fəaliyyətləri dövründə bilavasitə Azərbaycan xalqı, Azərbaycan millətçiliyi üçün çox böyük işlər görməsini yenə də qeyd edirik. Bu onu göstərir ki, bu tarixə çox həssas yanaşmaq lazımdır. Həm deməli, bu dövr tarixində olan nöqsanlar, səhvlər, saxtakarlıqlar aradan qaldırılmalıdır, həm də bu dövrdə olan müsbət işlər qeyd olunmalıdır. Yəni, mən özüm Sovet tarixişünaslığı haqqında kitabımda qeyd eləmişəm ki, Sovet dövrü tarixi elə bilin ki, bir arının uzun müddət gül-çiçək olmayan ərazilərdə gəzməsinə bənziyir.
Uzun müddət çiçək axtarsa da tapa bilmir, amma bir də görürsən ki, hərdən qayalıqların içərisində müəyyən çiçəkləri tapaq olur. Bu, tarixşünaslığın ən çətin sahəsidir. Yəni Azərbaycanın Sovet dövrü tarixşünaslığında çətin də olsa tapılan bu cür müsbət işlər var.
Amma çox təəssüf ki, bəzi şəxslər, tarixçilər ümumiyyətlə Sovet dövrü üzərində xətt çəkmək istəyirlər. Hətta bəziləri Sovet dövründə əsərlər yazan insanların elmi işlərinin ləğv olunmasını, onların cinayət məsuliyyətinə cəlb olunmasını tələb edən radikal təkliflər də irəli sürülər. Mən birmənalı olaraq bununla razı deyiləm. Bu cür radikallıq ümumiyyətlə heç bir sahəyə tətbiq oluna bilməz.
20-19Əgər biz 1991-ci illəri mərhələ-mərhələ təhlil etsək Nərman Nərmanovdan başlayaraq, hətta Mircəfər Bağirov, İmam Daşdamirov, Vəli Axundov, Heydər Əliyev kimi şəxslərin hamısının Azərbaycan üçün gördüyü böyük işlər var. Baxmıyaq ki, o dövrdə böyük Sovet qadağaları olmuşdu. Mənim “Azərbaycanı kimlər idarə edib” adlı bir kitabım var. Orada da bu şəxsiyyətlər haqqında yazmışam,
müsbət və mənfi tərəflərini qeyd tədqiq eləmişəm. Amma bir şey yaddaq saxlamaq lazımdır ki, Nərmanovdan Mirzəfər Bağırova qədər Azərbaycanı qeyri-millətlər-ruslar, ermənilər, yəhudilər idarə ediblər. Yəni Mircəfər Bağırova qədər isə erməni Ruben idarə edib. Yəni biz Mircəfər Bağırovun fəaliyyətində nöqsanlar olsa da, bunu tənqid etsək də, amma unutmayaq ki, əgər Mircəfər Bağırovun fəaliyyəti dövründə, yəni 1933-1953-cü illərdə erməni Ruben qalsaydı biz daha böyük faciələrin şahidi olardıq. Yəni, indi kiçik bir müsahibədə bunların hamısını qeyd eləmək mümkün deyil, amma yadda saxlamaq lazımdır ki, Mircəfər Bağurovun dövründə gürcü və erməni rəhbərlərinin Moskvaya təqdim etdikləri məktublar olub, Azərbaycanın ərazilərinə iddia ediblər. Bunun qarşısı məhz Mircəfər Bağrov alıb.
İmam Mustafayevin dövründə Azərbaycan dili Konstitusiya ilə dövlət dili elan olunub. Burada Ali Sovetin sədri Mirzə İbrahimovun böyük rolu olub. Sonra Vəli Axundovun dövründə Şıxəli Qurbanovun fəaliyyətini qeyd edə bilərik. Sovet qadağalarına baxmayaraq yenidən Novruz bayramına dövlət statusu verib təntənəli şəkildə 1967-ci ildə qeyd olunub. Heydar Əliyevin dövründə Azərbaycan dilinin qorunması üçün böyük işlər görülüb. Nərmanova yenidən əvvəlki millətçi qadağalar tətbiq olunmasına baxmayaraq
ona yenidən bəraət verilməklə Bakıda böyük bir abidəsini ucaldıb. Amma çox təəssüf ki, məsələn, bunu biz
Kamran Bağrov, Əbdürrəhman Vəzirov, Ayaz Mütəllibov haqqında deyə bilmərik. Çünki onların dövründə bilavasitə hadisələr tamamilə kəskinləşdiyinə görə onlar xalqı müdafiə etməyiblər, xalqın tərəfində durmayıb. Yəni biz bunları qeyd edə bilmirik, çünki bunlar yoxdur.
Amma əvvəlki rəhbərlər, məsələn, Nərman Nərmanov təkbaşına Sovet rejiminin milli Azərbaycan adət -ənənəsinə, milli kadrlara qarşı hücumunu qarşısına alan böyük şəxsiyyətlərdən biridir ki, həmən rejimində də qurbanı olub.
Yəni qısası, Azərbaycan tarixinin Sovet dövrü yenidən işlənməlidir, amma yazılarkən müsbət tərəfləri də qeyd olunmalıdır”.
M.Zülfüqarlı 1920-ci ildə baş verən Lənkaran üsyanı haqqında yazdığı yazıya da toxundu. O, bildirdi ki, Lənkəran üsyanı Sovet rejiminə qarşı üsyanı idi. “Bu hadisə 7 cildlik “Azərbaycan tarixi”nin 6-cı cilində tamamilə səhv, saxta şəkildə izahı olub və buna görə də biz akademik Cəmil Qulyev tənqid edirik.
Məsələn, Sovet rejiminə qarşı qəhrəmancasına 7 ay mübarizə aparmış qəhrəman üsyancıları Sovet mənbələri əsasında “quldur” adlandırır ki, bunu da əlbəttə ki, müstəqil dövlətçiliyimiz dövründə yazılan tarixdə olması təzüb və təəssüf doğurur. Ona görə də bu məsələlər yenidən işlənməlidir.
Yəni, Sovet dövrü tarixi o qədər saxtalaşdırılıb ki, biz bu saxtı tarixi nə qədər təmizləsək də, nə qədər yeniləsək də, yenə də bunun obyektiv şəkildə tədqiqi aktual olaraq qalır. Buna görə də alternativ kitablar, əsərlər yazılmalıdır ki, xalq Sovet dövrü tarixini obyektiv şəkildə oxuyub təhlil edə bilsin”-deyə M.Zülfüqarlı vurğuldı.
İradə SARIYEVA
