CNN-in Azərbaycan ərazisinin İsrail tərəfindən İrana qarşı əməliyyatlarda istifadə edildiyi barədə yaydığı material Azərbaycanla ABŞ mediası arasında adi informasiya mübahisəsindən daha geniş siyasi və geosiyasi suallar doğurub. Bakı iddiaları əsassız və təxribat xarakterli hesab edir, CNN-dən materialın geri götürülməsini və düzəliş edilməsini tələb edir. Tələblərin nəticəsiz qalmasından sonra məsələnin hüquqi müstəviyə daşınması isə mübahisəyə yeni ölçü verib.
Bu hadisədə əsas sual yalnız CNN-in yaydığı məlumatın doğru olub-olmaması deyil. Daha mühüm məsələ belə bir məlumatın hansı şəraitdə ortaya çıxması, hansı mənbələrə əsaslanması və onun regional siyasi proseslərə necə təsir edə biləcəyidir.
CNN materialını dörd mənbəyə istinadla yayıb. Bu isə jurnalistikanın ənənəvi “kəşfiyyat məlumatlarına əsaslanan araşdırma” modelinə uyğundur. Xüsusilə İsrail-İran qarşıdurması kimi hərbi əməliyyatların davam etdiyi şəraitdə media qurumlarının hərbi və təhlükəsizlik dairələrindən məlumat əldə etməsi qeyri-adi hal deyil.
Lakin məsələnin siyasi nəticələrini də nəzərdən qaçırmaq olmaz. Azərbaycan ərazisinin İsrailin İrana qarşı hərbi əməliyyatlarında istifadə edildiyi barədə məlumatın yayılması avtomatik olaraq Bakının regiondakı mövqeyinə təsir göstərir. Belə bir iddia Azərbaycanın İranla münasibətlərini həssas vəziyyətə sala, Bakının İsraillə əməkdaşlığını daha geniş regional qarşıdurmanın kontekstinə gətirə və Azərbaycanın münaqişədə hansısa tərəfin yanında olduğu görüntüsünü yarada bilər.
Məhz bu səbəbdən Azərbaycan tərəfinin reaksiyası yalnız bir media materialının təkzib edilməsi tələbi kimi qiymətləndirilməməlidir. Bakı üçün məsələ ölkənin xarici siyasət kursu və regional təhlükəsizlik baxımından da əhəmiyyətlidir. Azərbaycan uzun müddətdir müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibətlərində balansı qorumağa çalışır. Belə bir informasiya isə bu balansı poza biləcək siyasi təsəvvürlərin formalaşmasına səbəb ola bilər.
İrana yaxın media və analitik dairələrin materiala münasibəti də diqqət çəkir. Onlar CNN-in məlumatlarını Azərbaycan-İsrail əməkdaşlığının göstəricisi kimi təqdim edir və bunu regionda uzun müddətdir səsləndirilən şübhələrin təsdiqi kimi qiymətləndirirlər. Beləliklə, eyni media materialı müxtəlif aktorlar tərəfindən tamamilə fərqli siyasi nəticələr çıxarmaq üçün istifadə olunur. Bu da informasiya müharibəsinin necə işlədiyini göstərir: məlumatın özü qədər onun hansı siyasi çərçivədə təqdim edilməsi də əhəmiyyət daşıyır.
Digər versiyaya görə isə, material konkret siyasi sifariş əsasında hazırlanmış ola bilər. Bəzi yerli təhlilçilər bunun arxasında müəyyən kəşfiyyat qurumlarının və ya regiondakı maraqlı tərəflərin dayana biləcəyini düşünür. Lakin bu iddiaların əsas problemi ondan ibarətdir ki, onları təsdiqləyən açıq və yoxlanıla bilən sübutlar yoxdur.
Əslində burada bir neçə mümkün ssenari mövcuddur. Birinci ssenari odur ki, CNN həqiqətən hərbi-kəşfiyyat mənbələrindən əldə etdiyi məlumatı jurnalist araşdırması çərçivəsində yayıb və məqsəd konkret olaraq Azərbaycanı hədəfə almaq olmayıb. İkinci ssenaridə məlumatın yayılması Azərbaycanın İsraillə əməkdaşlığını ön plana çıxarmaqla İranın narahatlığını artırmaq və Bakı-Tehran münasibətlərinə təsir göstərmək məqsədi daşıya bilər. Üçüncü ehtimal isə Azərbaycanın regional siyasətdə daha mürəkkəb vəziyyətə salınması və onun Qərb, İran, İsrail və digər güc mərkəzləri arasındakı münasibətlərdə manevr imkanlarının daraldılmasıdır.
Bununla yanaşı, məsələyə yalnız geosiyasi sui-qəsd prizmasından yanaşmaq da düzgün olmaz. Müasir müharibələrdə informasiya artıq hərbi əməliyyatların ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Kəşfiyyat məlumatlarının mediaya sızdırılması, müəyyən məlumatların seçilərək ictimaiyyətə təqdim olunması və bunun ardınca müxtəlif siyasi reaksiyaların meydana çıxması geniş yayılmış praktikadır. Buna görə də CNN materialının hansı mənbədən əldə edildiyi, mənbələrin müstəqilliyi və təqdim olunan məlumatların digər etibarlı mənbələrlə təsdiqlənib-təsdiqlənməməsi əsas suallardır.
Bu baxımdan Azərbaycanın məhkəməyə müraciət etməsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əgər Bakı CNN-in məlumatlarının həqiqətə uyğun olmadığını və əvvəlcədən təqdim etdiyi rəsmi mövqenin materialda lazımi şəkildə nəzərə alınmadığını sübut edə bilsə, mübahisə yalnız siyasi bəyanatlar səviyyəsində qalmayacaq. Əksinə, media qurumunun istifadə etdiyi mənbələrin və məlumatların etibarlılığı hüquqi müstəvidə də müzakirəyə çıxarıla bilər.
Burada daha bir mühüm məqam var: belə məlumatların yaratdığı siyasi effekt bəzən onların sonradan təkzib edilməsindən daha uzunömürlü olur. Çünki beynəlxalq auditoriyada yayılan iddia müəyyən təsəvvür formalaşdırır və həmin təsəvvür sonradan rəsmi təkziblə tamamilə aradan qalxmaya bilər. Xüsusilə Azərbaycan kimi həm İranla qonşu, həm də İsrail və Qərblə müxtəlif sahələrdə əməkdaşlıq edən ölkə üçün bu cür informasiya iddiaları həssas nəticələr doğura bilər.
Ona görə də CNN məsələsinə yalnız “media yalan məlumat yayıb” və ya “bunun arxasında filan qüvvə dayanır” kimi sadə yanaşmaq kifayət deyil. Əsas məsələ məlumatın mənbəyini, motivini və siyasi nəticəsini bir-birindən ayırmaqdır. Hazırda konkret siyasi qüvvənin CNN-in arxasında dayandığını təsdiqləyən açıq sübut yoxdur. Lakin materialın Azərbaycanı İran-İsrail qarşıdurmasının mümkün iştirakçısı kimi təqdim etməsi ciddi geosiyasi nəticələr doğura biləcək informasiyadır.
Nəticədə, bu hadisə təkcə Azərbaycanla CNN arasında hüquqi mübahisə deyil. Bu, müharibə dövründə informasiya siyasətinin, kəşfiyyat məlumatlarının mediada istifadəsinin və region ölkələrinin geosiyasi rəqabətdə necə informasiya hədəfinə çevrilə bildiyinin nümunəsidir. Məhkəmə prosesinin ən mühüm nəticəsi də məhz bundan ibarət ola bilər: CNN-in iddiasının arxasında konkret olaraq hansı faktların dayandığı aydınlaşacaq. Əgər həmin faktlar ortaya qoyulmazsa, materialın siyasi motivləri ilə bağlı sualların daha da artması qaçılmaz olacaq.
Akif NƏSİRLİ
