Azərbaycanın maliyyə sektorunda xüsusi diqqət mərkəzində saxlanan məqamlardan biri də ölkənin xarici borc həcminin müəyyən həddə saxlanmasıdır. Çünki xarici borcların yüksək olması, dünya təcrübəsindən də məlum olduğu kimi, ciddi iqtisadi problemlərə, hətta xaricdən maliyyə asılılığına da gətirib çıxarır. Bunu borc həcmi yüksək olan Yunanıstan, eləcə də İspaniya və bir sıra digər ölkələrin timsalında aydın görmək olar. Azərbaycan isə indilikdə xarici borc məsələsində hətta dünyanın ən inkiaşf etmiş ölkələrinin çoxundan belə daha əlverişli mövqedədir.
Qeyd edək ki, Maliyyə Nazirliyinin yaydığı məlumata görə, 1 iyul 2017-ci il tarixinə Azərbaycanın xarici dövlət borcu 7 milyard 172,6 milyon ABŞ dolları (12 milyard 208,5 milyon manat), xarici dövlət borcunun ümumi daxili məhsula (ÜDM) olan nisbəti 18,9% təşkil edib. Burada diqqət cəlb edən məqamlardan biri ölkə iqtisadiyyatının artması fonunda xarici borcun ümumi daxili məhsula olan nisbətinin azalmasıdır. Müqayisə üçün bildirək ki, 2017-ci ilin əvvəlində Azərbaycanın xarici dövlət borcu 6,913 milyard dollar, onun ÜDM-ə nisbəti 20,4 faiz idi. İlin əvvəli ilə müqayisədə borcun həcmi 260 milyon dollar (3,75 faiz) artsa da, borcun ÜDM-ə nisbəti 7,35 faiz azalıb. Ekspertlər isə bunu vacib amil sayır. Hesab edilir ki, xarici borcun ÜDM-ə nisbətən azalması onların qaytarılmasını asanlaşdırır. Çünki iqtisadi artımın olması şəraitində maliyyə gəlirləri də çoxalır və bu da xarici borcun qaytralımasını asanlaşdırır.
Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, xarici borc və onun ÜDM-ə nisbətində Azərbaycan hətta inkişaf etmiş ölkələrin çoxundan belə əlverişli mövqedədir. Məsələn, hazırda dünyada ən böyük xarici borcu olan ölkələrdən biri qismində ABŞ çıxış edir. Ümumi daxili məhsulu 18,5 trilyon dollar təşkil edən ABŞ-ın, özəl sektor istisna olmaqla, borcu 21 trilyon dollara yaxınlaşır. ABŞ-ın Maliyyə Nazirliyi bildirir ki, ötən ilin sonunda dünyanın ən böyük iqtisadiyyatında adambaşına düşən xarici borc 61 min dollardan yuxarı olub. Bu il sözügedən rəqəmtin daha da artması gözlənir. Borc həcminə görə ikinci sırada 9,5 trilyon dollarla İngiltərə gəlir. Üçüncü sırada 5,7 trilyon dollarla Fransa, dördüncü sırada 5,5 trilyon dollarla Almaniya yer alır. Dünyanın ikinci böyük iqtisadiyyatına sahib Çinin 1,6 trilyon dollar xarici borcu var. MDB ölkələrində də xarici borc həcmi xeyli yüksəkdir. Məsələn, Rusiyada bu göstərici 500 milyard dollara çatmaqdadır. Bu ölkələrin əksəriyyətində xarici borcun həcmi ÜDM-yə bərabər və ya ondan yüksəkdir. Azərbaycanda isə bu göstərici cəmi 18,9% təşkil edir. Xarici borclanma ilə bağlı əsas göstərici məhz borcun ÜDM-ə nisbətidir. Avropa Birliyi ölkələrinin “Maastrix“ razılaşmasına əsasən, dövlətin borcu ÜDM-nin 60 faizini ötməməlidir. Yəni bu həddən aşağı olan borc ağır borc deyil. Bu baxımdan Azərbaycanın xarici dövlət borcunun xüsusi çəkisinin azalması müsbət dəyişiklikdir. Bir məqamı da bildirək ki, Azərbaycanın xarici dövlət borcunun ÜDM-ə nisbətində kəskin artım dolla- manat məzənnəsinin yüksəlməsindən sonra müşahidə edilir. 2015-ci ilin əvvəlində xarici dövlət borcu 6,478 milyard dollar, onun ÜDM-yə nisbəti 8,6 faiz idi. Amma manatın məlum devalvasiyalarından sonra dolların məzənnəsində kəskin artımlar xarici borcun həcminə və ÜDM-ə nisbətinə təsirsiz ötüşmədi. Digər tərəfdən nəzərə alınmalıdır ki, xarici borcun həcminin artmasının əsas səbəbi Beynəlxalq Bankın xarici öhdəlikləri ilə bağlıdır. Dövlətin burada rol alması xarici borcun miqdarını qismən artırıb. Lakin maliyyə vəziyyəti həmin borcları asanlıqla bağlamağa imkan verir.
Belləiklə, Azərbaycan qeyd olunan sahədə yenə əlverişli mövqedədir. Onu da qeyd edək ki, ölkəmizdə xarici dövlət borcu əsasən beynəlxalq maliyyə institutlarının kredit proqramlarından və infrastruktur layihələrindən, həmçinin beynəlxalq maliyyə bazarlarında yerləşdirilmiş qiymətli kağızlardan ibarətdir. Hazırkı vəziyyəti şərh edən iqtisadçı Natiq Cəfərli isə bildirir ki, Azərbaycan neftinin dünya birjasında bahalaşması ölkənin xarici borclarında rəqəm dəyişikliklərinə səbəb ola bilər: “Azərbaycanın rəsmi borcunun ümumdaxili məhsula olan nisbəti 18,9% təşkil edirsə, bu rəqəmlərin dəyişilməsi gözlənir. Azərbaycan neftinin qiymətinin kəskin dəyişməsinin səbəbləri var. Azərbaycan neftinin qiyməti son zamanlar çox dalğalıdır. 2 həftə əvvəl 49 dollara qədər ucuzlaşmışdı. Hazırda bu qiymət 52-54 dollar təşkil edir. Qiymətin dəyişməsinin əsas səbəblərindən biri dünya birjasında dolların qiymətinin ucuzlaşması olub. Dolların ucuzlaşması neftin qiymətinə birbaşa təsir edən amildir”. Neftin qiymətində artımlar Azərbaycanın dollarla gəlirinin artmasına rəvac verir ki, bu vəziyyətdə xarci borcları qaytarmaq hökumət üçün daha asan hala gəlir.
Nahid SALAYEV
