Son dövrlərdə ən çox diqqət cəlb edən hadisələrdən biri də Azərbaycanın xarici ticarət dövriyyəsi ilə bağlıdır. Ticarət dövriyyəsinə diqqət yetirdikdə bəlli olur ki, Azərbaycan idxalı tədricən yerli məhsullarla əvəzləmək, eyni zamanda yerli istehsalın həcmini artırmaq istiqamətində qarşıya qoyduğu hədəflərə tədricən nail olmaq üzrədir.
Qeyd edək ki, Dövlət Gömrük Komitəsinin açıqladığı statistikaya əsasən, cari ilin yanvar-iyul ayları ərzində Azərbaycanın xarici ticarət əməliyyatlarının həcmi 10 milyard 522 milyon ABŞ dolları təşkil edib. Bu, ötən ilin müvafiq dövrünə nisbətən 6,93% azdır. Amma bu azalmanın obyektiv səbəbləri var. Məhz idxalın azaldılması istiqamətində görülən tədbirlərin uğurlu olması bu nəticələrə gətirib çıxarıb. Məsələ burasındadır ki, cari ilin yeddi ayı ərzində idxal əməliyyatları 4 milyard 370 milyon dollar olub ki, bu da 2016-cı ilin 7 ayı ilə müqayisədə 8,17% azdır. Hesabat dövründə ölkənin ixrac əməliyyatları 6 milyard 153 milyon dollar olub. Nəticədə xarici ticarətdə 1 milyard 783 milyon dollar məbləğində müsbət saldo yaranıb. Ekspertlər bu göstəricini kifayət qədər yüksək dəyərləndirir. Xarici ticarətdə müsbət saldo yaranması Azərbaycanın maliyyə bazarlarına da müsbət təsir edir, manatın mövqelərrinin sabit qalmasını, güclənməsini şərtləndirir.
Ən əsası, Azərbaycan idxal etdiyindən daha çox ixrac edir. Özü də ixrac məhsullarının cərgəsində qeyri-neft sektorunda hazırlanan məmulatların xüsusi çəkisi gedərək artır.
Məsələ ilə bağlı iqtisadçı-ekspert Vüqar Bayramov da göstərilənlər fonunda idxalda azalmanın gözlənilən olduğunu bildirir: "Çünki idxalın əvəzlənməsi prosesi var. Bu, nəticə etibarı ilə ümumi idxalın həcminə təsir göstərir". Onun sözlərinə görə, məqsəd ondan ibarətdir ki, idxalın əvəzlənməsinə nail olmaq mümkün olsun: "Nəticə etibarı ilə, əslində prioritet də ondan ibarətdir ki, məhz idxalın əvəzlənməsi prosesi davam etsin. Bu baxımdan düşünürəm ki, idxalın azaldılması gözlənilən idi və eyni zamanda vacibdir. Çünki idxalın əvəzlənməsi valyutanın ölkədə qalması baxımından vacibdir. Qeyri-neft sektorunun ixrac imkanlarının genişlənməsi prioritetdir. Amma bu, zaman tələb edir və bunun mərhələli şəkildə həyata keçirilməsi mümkündür". İqtisadçının sözlərinə görə, dünyada elə bir təcrübə də yoxdur ki, hansısa ölkə qeyri-xammal ixracatını qısa zamanda artıra bilsin: "O baxımdan bu proses mərhələlidir. Növbəti dövrlərdə də, bütövlükdə, 2020-ci ilədək ixracatda neftin payının çox olacağını proqnozlaşdırırıq. Və neftin qiyməti birbaşa ixracın həcminə təsir göstərəcək. Ona görə neftin qiyməti birbaşa ümumi ixracata təsir göstərir. İndilikdə Azərbaycanın qeyri-neft ixracatının, təxminən 60 faizinə yaxınını aqrar məhsullar təşkil edir. Bu da birbaşa mövsümi faktorlara, eyni zamanda bazara çıxış imkanlarına bağlıdır. Çünki Azərbaycanın aqrar ixracatının 90 faizi Rusiya bazarının payına düşür. Ona görə qeyri-neft ixracatında mövsümi faktorlar birbaşa ümumi ixracatın həcminə təsir edir".
Qeyd edək ki, qarşıdakı dövrdə qeyri-neft ixracı üzrə həcmin daha da artması gözlənir. Məsələn, tütünçülük növbəti illərdə Azərbaycana külli miqdarda pul qazandaracaq. Tütünçülüyün inkişafına dair 2017–2021-ci illər üçün Dövlət Proqramının qəbul edilməsi həm xammal formasında tütün istehsalının artırılması, həm də bütövlükdə ixracın stimullaşdırılması və dəstəklənməsi baxımından bu mənada olduqca vacibdir. Çünki Dövlət Proqramı çərçivəsində Azərbaycanda müasir zavodun qurulması nəzərdə tutulur. Bu da istehsal olunan tütünün emal edilərək xarici bazara çıxarılmasına imkan verəcək. Bölgəmiz, xüsusən də MDB regionu adambaşına siqaret istehlakına görə öndə gedən regionlardan biridir. Bu da nəticə etibarı ilə ixrac imkanları baxımından vacibdir. Ekspertlərin qənaətincə, Azərbaycanda tütünçülüyün inkişafı həm də ona görə vacibdir ki, ölkəmizdə tütün məhsullarına olan tələbatın ödənilməsi idxaldan asılıdır. Yerli istehsalın artımı isə bu sahədə xaricə valyuta axınının qarşısını alacaq.
Eyni sözləri fındıqçılıq barədə də demək olar. Qeyd edək ki, keçən il fındıq Azərbaycanın qeyri-neft sektoru üzrə ən böyük ixrac məhsulu olub və ölkəyə 105 milyon dollar valyuta gətirib. Bu ilin birinci yarımili ərzində 32,3 milyon dollar dəyərində fındıq ixrac edilib. Ölkənin 13 rayonu üzrə 40 min hektardan artıq ərazidə fındıq bağlarının salınması nəzərdə tutulur. 2016-2017-ci illərdə 16.3 min hektar fındıq bağları salınmışdısa, 2017-2018-ci illərdə daha 10 min hektar salmaq planlaşdırılır. Hazırda fındıqçılıqla 9 min nəfər məşğuldur, yeni bağlar salınandan sonra isə bu rəqəm 20 min nəfərə çatacaq. Pambıq və baramaçılıqda da ixrac həcminin artması gözlənir. Digər məhsullar üzrə artan ixrac qeyri-neft sahəsinin Azərbaycana bundan sonra daha çox valyuta qazandıracağını göstərir.
Tahir TAĞIYEV
