Keçirilən son valyuta hərraclarında diqqət cəlb edən əsas məqamlardan biri də dolların məzənnəsinin tədricən ucuzlaşmağa doğru getməsidir. İndi maraq doğuran məqam prosesin nə qədər davam edəcəyi, dolların hansı həddə qədər ucuzlaşacağıdır.
Qeyd edək ki, Mərkəzi Bankın Dövlət Neft Fondunun da iştirakı ilə son hərracında manatın orta çəkili məzənnəsi 1.7007 səviyyəsində formalaşıb. Xatırladaq ki, bundan öncəki hərracda bu məzənnə 1.7008 olub. Beləliklə, dollar cüzi də olsa, yenidən manat qarşısında dəyərini itirib.
Bu arada diqqət cəlb edən daha bir məqam əhalinin və şirkətlərin dollara tələbinin azalmasıdır. Bunu Dövlət Neft Fondunun açıqlamaları da təsdiq edir. Qeyd edək ki, Dövlət Neft Fondu iyul ayı ərzində satılan dolların həcmini açıqlayıb. Verilən məlumatdan belə bəlli olur ki, ötən ay ərzində fond tərəfindən 253,2 milyon dollar məbləğində vəsait satılıb. Halbuki, əvvəlki aylarda fond daha çox həcmdə dollar satışını həyata keçirib. Belə ki, Dövlət Neft Fondu tərəfindən valyuta hərraclarında 2017-ci ilin iyun ayı ərzində 373,2 milyon, may ayı ərzində isə 300,3 milyon dollar məbləğində vəsait satılıb. Beləliklə, iyulda may və iyun ayları ilə müqayisədə fond tərəfindən satılan valyutanın həcmi azalıb. Ekspertlər bunun ilkin səbəbi kimi dollara tələbin azalmasını göstərir. Bu azalma davam edərsə, dolların daha da ucuzlaşması qaçılmaz sayılır. Məsələ ilə bağlı iqtisadçı-ekspert Rəşad Həsənov bildirib ki, Dövlət Neft Fondu valyuta bazarında əsas valyuta təklifçisidir, amma hansı ayda nə qədər valyuta təklif edəcəyi ilə bağlı bir öhdəlik daşımır: "Əvvəlki dövrlərdə hərracın nəticələri birbaşa olaraq açıqlanırdı və nəticələrdə məlum olurdu ki, bazara nə qədər valyuta təklif olunub, nə qədər alınıb və tələb nə qədər olub".
Ekspertin sözlərinə görə, satılan valyutanın həcminin azalma səbəbləri müxtəlif ola bilər:"Dövlət Neft Fondu o zaman valyutanı bazara çıxarır ki, onun dövlət büdcəsi qarşısında öhdəliyini yerinə yetirməsi üçün manat lazımdır. Yəni valyutanı çıxarır, onu manata çevirir və büdcə qarşısında öhdəliyini yerinə yetirir, yaxud da digər xərc istiqamətlərinə yönəldir. Dövlət Neft Fondunun 8-ə yaxın xərc istiqaməti var. Məsələn, xərc məcburi köçkünlərin həyat şəraitinin yaxşılaşdırılmasına yönəlir. Bu xərclər də manatla olur. Belə olan təqdirdə Neft Fonduna lazım olan manatı bazardan çəkir. Bu məqsədlə bazara valyuta təklif edir. Yəni ola bilsin, manat likvidliyinin artıq olması, yaxud öhdəliyin az olması həmin ayda bazara çıxarılan ümumi valyutanın həcminə təsirini göstərir". Onun sözlərinə görə, digər faktor kimi bazardakı tələbatı nəzərə almaq lazımdır: "Çünki ola bilsin ki, valyuta bazarlarında, xüsusilə də son aylarda manatın məzənnəsindəki sabitlik artıq valyutaya qarşı tələbi aşağı salıb. Bankların da manatla ciddi likvidliyi yoxdur, yəni böyük həcmli manat aktivləri yoxdur. O baxımdan da banklar əvvəlki dövrlərdə hərraclarda daha aktiv iştirak edirdi. Ona görə ki, çox qısa müddət ərzində volatillik yüksək idi və ciddi gəlir əldə edə bilirdi. Aşağı qiymətə aldığı valyutanı bir neçə gün sonra daha yüksək qiymətə sataraq gəlir götürə bilirdi və tələb var idi. Həmin dövrdə xarici valyutanın mübadiləsi ilə bağlı marja da yüksək idi. Amma hazırda bu marja aşağı düşüb". Bütün bunlar isə, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, manatın məzənnəsinə müsbət istiqamətdə təsir edir.
Bundan əlavə, iqtisadçılar hesab edir ki, hazırda banklar öz vəsaitlərini daha çox Mərkəzi Bankın depozitlərinə yerləşdirməyə üstünlük verir. Çünki burada faiz, likvidlik ehtimalı yüksəkdir. Belə vəziyyətdə banklar daha çox qazanc əldd edir. Mərkəzi Bankın depozitlərinə yerləşdirmək üçün banklara indi daha çox manat lazımdır. Bu səbəbdən bankların özlərinin də dollara tələbi gedərək azalır. Bütün bunlar da nəticə etibarilə Neft Fondunun bazarlara təklif etdiyi valyutanın azalmasına səbəb olan amillərdən sayılır.
Bundan başqa o da xüsusi qeyd edilməlidir ki, son dövrlərə qədər alınan valyutanın böyük hissəsi idxal üçün istifadə olunurdu. Amma hökumtin gördüyü tədbirlər nəticəsində idxalın səviyyəsinin azalması indi xaricə daha az həcmdə dolların çıxması ilə müşayiət edilir. İdxalın azalması bundan sonra da davam edərsə, yerli məhsul istehsalı artarsa, xaricə daha az dollar çıxacaq və bu da daxili bazarda dollar bolluğu yaradacaq. Eyni zamanda, ölkəyə gələn turistlərin də sayının artması Azərbaycana bu mənbədən daha çox dollar axınına rəvac verəcək. Belə vəziyyətdə isə manatın dollar qarşısında daha da güclənməsi qaçılmaz sayılır.
Tahir TAĞIYEV
