2015-2025-ci illər arasında Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstanın xarici ticarəti əhəmiyyətli dərəcədə artıb. Lakin əsas dəyişiklik ixrac və idxal həcmlərində deyil, ticarət etdikləri ölkələrdə olub. Yaxınlıqlarına və ortaq coğrafiyalarına baxmayaraq, bu dövrdə üç ölkə fərqli xarici ticarət modelləri inkişaf etdirib.
Azərbaycan Avropa bazarı ilə, Ermənistan Rusiya ilə əlaqələrini daha da gücləndirib və Gürcüstan geniş ticarət tərəfdaşları coğrafiyasına üstünlük verir. 2015-2025-ci illər arasında Azərbaycanın ixracı təxminən iki dəfə artaraq 12,7 milyard dollardan 25 milyard dollara çatıb. Lakin daha vacib olan odur ki, qlobal neft və qaz qiymətlərindəki dalğalanmalara baxmayaraq, ixracın coğrafiyası bu dövrdə az dəyişib. On il ərzində Avropa bazarı əsas istiqamət olaraq qalıb. 2015-ci ildə Avropa İttifaqı ölkələri ixracın təxminən 47,5%-ni təşkil edirdisə, 2025-ci ilə qədər onların payı 67,7%-ə yüksəlib. İtaliya bu dövrdə Azərbaycan məhsullarının əsas alıcısı olaraq qalıb. Dövrün əvvəlində ixrac təxminən 24%-ni təşkil edirdisə, onilliyin sonunda hardasa 45% təşkil edib. Eyni zamanda, qalan əsas tərəfdaşların tərkibi müxtəlif olub: müxtəlif illərdə bunlara Almaniya, Fransa, Çexiya, Xorvatiya, Yunanıstan və İsrail daxil edilib. İdxal olduqca fərqli xarakter daşıyıb. Vahid, mübahisəsiz lider yoxdur. On il ərzində ən böyük təchizatçılar Rusiya, Türkiyə və Çin olaraq qalıb. Amma Çinin rolu tədricən artıb. Başqa sözlə, Azərbaycanın ixracı getdikcə Avropaya yönəlib, idxalı isə daha geniş yayılmış şəkildə özünü büruzə verub. Son on ildə Gürcüstanın ixracı üç dəfədən çox artaraq 2,2 milyard dollardan 7,3 milyard dollara çatıb. İdxal isə 7,3 milyard dollardan 18,5 milyard dollara yüksəlib. Əsas dəyişiklik ticarət coğrafiyasında baş verdi. 2010-cu illərin ortalarında qonşu Azərbaycan və Ermənistan Gürcüstan məhsullarının əsas alıcıları idisə, onilliyin sonuna qədər Qırğızıstan və Qazaxıstan liderlərə çevrildi. Bu, əsasən Gürcüstan vasitəsilə avtomobillərin təkrar ixracının sürətli artımı ilə əlaqədardır. Eyni zamanda, Gürcüstan ixracatı tək bir bazardan asılı deyildi. Orta Asiya ölkələri ilə yanaşı, Rusiya, Türkiyə, Çin və Avropa Birliyi də mühüm rol oynamağa davam etdi. Oxşar mənzərə idxalda da müşahidə olunub. Ən böyük təchizatçılar Türkiyə, ABŞ və Çin olub, qonşu ölkələrlə ticarət isə vacib olaraq qalsa da, artıq həlledici deyil. Son on ildə Gürcüstan Cənubi Qafqaz ölkələri arasında ən çox şaxələndirilmiş ticarət coğrafiyasını inkişaf etdirib.
2015-2025-ci illər arasında Ermənistanın ixracı beş dəfədən çox artaraq 1,5 milyard dollardan 8,4 milyard dollara çatıb. Eyni dövrdə idxal təxminən dörd dəfə artaraq 3,2 milyard dollardan 13 milyard dollara çatıb. Ən nəzərəçarpan dəyişiklik Rusiyanın rolunun artması olub. 2015-ci ildə Ermənistanın Rusiya bazarına ixracı 245 milyon dollar dəyərində idisə, 2025-ci ilə qədər bu rəqəm təxminən 3 milyard dollara çatıb. Eyni zamanda, Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinə, Çinə, İsveçrəyə, İraqa və Avropa Birliyinə ixrac genişlənib. Lakin Rusiya bu dövrdə Ermənistan ixracı üçün ən böyük bazar olaraq qalır.
Eyni tendensiya idxalda da müşahidə olunub. Son on ildə Rusiyanın ixrac həcmi 942 milyon dollardan təxminən 4,9 milyard dollara qədər artaraq təchizatçılar arasında lider mövqeyini qoruyub saxlayıb. Beləliklə, nəzərdən keçirilən dövrdə Rusiya Ermənistanın əsas ticarət tərəfdaşı kimi mövqeyini möhkəmləndirib və bu tendensiya həm ixracda, həm də idxalda müşahidə edilib. Müxtəlif ixrac istiqamətlərinə baxmayaraq, idxalda ortaq bir tendensiya müşahidə edilə bilər. Hər üç ölkədə Rusiya, Çin və Türkiyə ən böyük təchizatçılar arasında getdikcə daha əhəmiyyətli rol oynayır. Bu o deməkdir ki, Cənubi Qafqaz ölkələrinin ixrac modelləri getdikcə daha az oxşarlaşır, əsas təchizatçıların çeşidi isə tədricən yaxınlaşır. Cənubi Qafqaz ölkələri bir-biri ilə fəal ticarət aparmağa davam edirlər. Lakin son on ildə regiondaxili ticarət onların xarici iqtisadi strategiyasını müəyyən edən əsas faktor olmayıb. Bu gün Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstanın əsas ixrac gəlirləri daha böyük xarici bazarlarla - Avropa İttifaqı, Rusiya, Çin, Orta Asiya və Yaxın Şərqlə ticarətdən gəlir. Regiondaxili ticarət vacib olaraq qalsa da, artıq həlledici rol oynamır. Son on ildə Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan xarici ticarət həcmini əhəmiyyətli dərəcədə artırıblar. Lakin daha əhəmiyyətlisi, hər bir ölkə özünəməxsus ticarət əlaqələrinin coğrafiyasını inkişaf etdirib. Azərbaycan Avropa bazarına diqqətini davam etdirib. Gürcüstan daha geniş ticarət tərəfdaşlarına diqqət yetirib və tranzit mərkəzi kimi rolunu gücləndirib. Ermənistan Rusiya ilə əlaqələrini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirib. Bu fərqlər göstərir ki, Cənubi Qafqaz ölkələri, ortaq coğrafiyalarına baxmayaraq, fərqli xarici iqtisadi modellərə uyğun olaraq inkişaf edirlər. Burada bir məsələni də qeyd etmək lazımdır ki, son aylarda Rusiya və Ermənistan arasında münasibətlər sürətlə pisləşir. Bu isə Ermənistanın xarici ticarət dövriyyəsinə ciddi şəkildə təsir edir. “Kommersant” nəşri yazır ki, bundan sonra Moskva ilə İrəvan arasında münasibətlər daha da pisləşə bilər. Nəşr Rusiya hərbi bazasının Ermənistanda qalması məsələsinin də gündəmə gələ biləcəyini yazır. Məqalədə həmçinin Rusiyanın müxtəlif Ermənistan məhsullarına çoxsaylı iqtisadi embarqo tətbiq olunduğu vurğulanır. Bundan başqa, Ermənistanın İranla həyata keçirdiyi “qaza qarşı elektrik enerjisi” layihəsinə diqqət çəkilir. Bildirilir ki, bu əməkdaşlıq İrəvana enerji sahəsində Rusiyadan asılılığı azaltmağa imkan verir. Qeyd olunur ki, İranın özü də elektrik enerjisinə ehtiyac duyur və Ermənistanla bu istiqamətdə əməkdaşlıq Tehran üçün də strateji əhəmiyyət daşıyır. “Kommersant” yazır ki, formal olaraq Ermənistan suyunun bu enerji layihəsi ilə birbaşa əlaqəsi yoxdur. Lakin Rusiya-Ermənistan münasibətlərində artan gərginlik fonunda bu hadisələr fərqli şəkildə qiymətləndirilə bilər.
Ramil QULİYEV
