Natiq Cəfərli: "Onlar alternativ layihələrin üzərində işləyərək ən azından daha təhlükəsizlik və daha ucuz nəqliyyat koridorlarını yaratmağa çalışırlar"
Hörmüz boğazının bağlanması və Qırmızı dənizdə husilərin hücumları Asiya ilə Avropa arasında quru ticarət yollarının yaradılması uğrunda mübarizəni gücləndirib. Hörmüz boğazının bağlanmasını əvəz edə biləcək malların daşınması üçün quru dəhlizi yaratmaq üçün iki alternativ marşrut rəqabət aparır. İsrailin dayanması fonunda Türkiyə və Səudiyyə Ərəbistanı yüz milyardlarla dollar dəyərində meqalayihənin konturlarını rəsmiləşdirən anlaşma memorandumu imzalayıblar.
Bu barədə Ynet məlumat yayıb.
Hörmüz boğazındakı böhran, əsrlər boyu davam edən tarixi layihələri faktiki olaraq canlandırır. Söhbət Səudiyyə Ərəbistanını İordaniya və Suriya vasitəsilə Türkiyə ilə birləşdirən və Livana bir qolu olan bir marşrutdan gedir. Səudiyyə Ərəbistanının "Əl-Ərəbiyyə" televiziya kanalında yayımlanan bir reportajda qeyd olunur: "Hörmüz bağlıdır, su yolları bağlanıb və dəniz artıq ticarət üçün etibarlı bir yol deyil. Bu nöqtədə köhnə xəritələr geri qayıdır, lakin "qurudan dənizə" adlanan yeni bir şərhlə." Hesabatda xatırladılır ki, belə bir dəmir yolu artıq 1908-ci ildə fəaliyyətdə idi və Səudiyyə Ərəbistanındakı Dəməşqdən Mədinəyə qədər uzanırdı. Dəməşq xətlərin şimala, Suriyadakı Hələbə, Türkiyəyə və Livana, xüsusən də Beyruta doğru ayrıldığı bir mərkəz rolunu oynadı.
İlk illərdə bu xətt mühüm rol oynasa da, Birinci Dünya Müharibəsi zamanı zərər görmüş və ayrı-ayrı hissələrə parçalanmış, Suriya və İordaniyada yalnız məhdud fəaliyyətini davam etdirmişdir. Kanal vurğulamışdır: "Bu gün bu ideya yenidən qurulur - artıq zəvvarların daşınması ilə bağlı deyil, malların axını ilə bağlıdır. Söhbət dini coğrafiya ilə deyil, təchizat zəncirləri ilə bağlıdır." Əl-Ərəbiyyə mövcud şəbəkələr və regional layihələr nəzərə alınmaqla, "nəzəri olaraq, Türkiyədən İordaniya və Suriya vasitəsilə Səudiyyə Ərəbistanına, daha sonra isə Asiyanı Avropa ilə birləşdirən inteqrasiya olunmuş quru dəhlizinin bir hissəsi olaraq Fars körfəzi ölkələrinin qalan hissəsinə davamlı dəmir yolunun uzadılması üçün yol açıqdır."
İsrail də oxşar layihəni sürətləndirməyə çalışır. Aprel ayında bildirildi ki, Hörmüz boğazında İranın şantajı və müharibə zamanı daha da pisləşən strateji çıxılmaz vəziyyət fonunda İsrail rəsmiləri Hörmüzü keçmək əvəzinə alternativ olaraq Hindistandan Fars körfəzi, İordaniya və İsrail vasitəsilə Avropaya ticarət yolu olan IMEC dəhlizinin işə salınmasını irəli sürürlər. Bununla belə, Suriya eyni zamanda ölkəni Ər-Riyad müqaviləsinin məntiqi olaraq uyğunlaşacağı logistika və enerji mərkəzinə çevirmək üçün strateji plan hazırlayır. Suriya prezidenti Əhməd əl-Şara aprel ayında ölkəsinin coğrafi mövqeyindən istifadə edərək Fars körfəzini Türkiyə ilə birləşdirən və Aralıq dənizinə təhlükəsiz çıxış təmin edən enerji və malların daşınması üçün alternativ bir yol yaratmağa ümid etdiyini bildirdi.
Bu vizyonu reallaşdırmaq üçün Suriya hökuməti beynəlxalq tərəfdaşlıqlar vasitəsilə Fars körfəzi, Aralıq dənizi, Xəzər və Qara dənizləri birləşdirən inteqrasiya olunmuş nəqliyyat və enerji şəbəkəsi yaratmağı hədəfləyən canlandırılmış Dörd Dəniz layihəsini təşviq edir. Bundan əlavə, Suriyanın SANA xəbər agentliyi Suriya, İordaniya və Türkiyənin nəqliyyat nazirlərinin aprelin 7-də Əmmanda keçirilən üçtərəfli görüşü barədə məlumat verib. Tərəflər quru, hava, dəniz və dəmir yolu nəqliyyatında əməkdaşlığı inkişaf etdirmək üçün müqavilələr və memorandumlar imzalayıblar. Qeyd edilib ki, bu addım sərnişinlərin və yüklərin hərəkətini əhəmiyyətli dərəcədə asanlaşdıracaq, eləcə də logistika və infrastrukturun səmərəliliyini artıracaq. Sazişlərin icrası dərhal başlayır və üç il müddətinə planlaşdırılır ki, bu müddət ərzində nəticələr praktikada sınaqdan keçiriləcək.
BƏƏ və Səudiyyə Ərəbistanının da quruda neft boru kəmərləri var ki, bu kəmərlər strateji əhəmiyyətinə görə artıq İran tərəfindən hədəfə alınıb və hücumlara məruz qalıb. 15 mayda Əmirliklər milli neft şirkəti ADNOC-un ixrac gücünü ikiqat artırmaq üçün nəzərdə tutulmuş Əbu-Dabidən Fuceyrəyə yeni neft kəmərinin tikintisinin sürətləndirildiyini elan etdilər. 2027-ci ildə istismara verilməsi planlaşdırılan bu layihə, hazırda İran qüvvələri tərəfindən bloklanan Hörmüz boğazını keçərək başqa bir marşrut təmin edəcək.
Türkiyə və Səudiyyə Ərəbistanın İsraildən yan keçən marşruta qarşı İsrailin alternativ layihəsi haqda baki-xeber.com-a şərh verən iqtisadçı Natiq Cəfərli qeyd etdi ki, indi dünyanın müxtəlif ölkələrində, müxtəlif bölgələrində daha doğrusu, müxtəlif nəqliyyat koridorlarının layihələri müzakirəyə çıxarılır: "Bu müzakirələrdə hər bir ölkə təbii ki, həm investisiya ilə iştirakla, həm də daha sərfəli fürsətlər və imkanlar yaratmaqla rəqabətdə qalib gəlməyə çalışır. Təbii ki, İsrailin əsas hədəfi öz ərazisindən keçərək Aralıq dənizinə çıxan böyük bir marşrutun yaradılmasıdır. Burada İsrailin böyük marağı var idi. Hindistandakı görüşdə bir neçə il bundan qabaq, hətta Baydenin dönəmində bu layihə təsdiqlənmişdi. Amma sonradan bu layihənin həyata keçirilməsində ciddi problemlər yaşandı. İndi alternativ layihələr də təklif olunur-Türkiyə ilə Səudiyyə Ərəbistanı, Pakistan. Onlar alternativ layihələrin üzərində işləyərək ən azından daha təhlükəsizlik və daha ucuz nəqliyyat koridorlarını yaratmağa çalışırlar ki, bu da kifayət qədər uğurlu bir gedişdir"-deyə N.Cəfərli vurğuladı.
İradə SARIYEVA
