Bu günlərdə Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR) və İsveçrə-Hollandiya şirkəti olan “Vitol” ildə təxminən 1 milyon ton Türkmənistan neftinin Bakı-Tiflis-Ceyhan boru kəməri ilə nəqli barədə razılığa gəlib. Türkmənistanın Dövlət Xəbər Agentliyi bildirir ki, indiyədək türkmən nefti tankerlərlə Rusiyanın çay və dəniz limanlarından Novosibirskə, ordan isə neft kəməri ilə Avropaya nəql olunurdu. Amma indi Türkmənistan diqqətini Azərbaycana yönəltmək qərarı verib.
Qeyd edək ki, SOCAR daha əvvəl Rusiya və Türkmənistandan bir çox şirkəti cəlb etməklə Bakı-Tiflis-Ceyhan boru kəməri ilə neft tədarükünü artırmaq istədiyini bildirmişdi.
Enerji məsələləri üzrə təhlilçi İlham Şaban məsələ ilə bağlı qeyd edir ki, Bakı-Tiflis-Ceyhan kəməri üzərindən türkmən neftinin nəqli 2010-cu ildən başlayıb və Azərbaycanla Türkmənistanın bu əməkdaşlığı heç zaman dayanmayıb. O hesab edir ki, iki ölkənin Bakı-Tiflis-Ceyhan üzrə tranzit nəqlinə dair əməkdaşlığı neft hasil edən Xəzəryanı ölkələr arasında nümunə ola bilər: "Ən yüksək həcmlər 2016-cı ildən sonrakı dövrə təsadüf edir - 4 milyon tonadək yüksəlib. Bu, Türkmənistan üçün də çox əlverişlidir, çünki onun şelfində Xəzərin türkmən sektorunda neft hasil edən “Dragon oil” və digər şirkətlər hasil etdikləri neftin bir hissəsini dünya bazarına məhz Azərbaycan vasitəsilə çıxarır. Bu, istər logistik, istər bazarlara çıxış baxımından ən optimal yoldur".
Ekspert qeyd edir ki, üç il əvvəl Rusiyanın "Transnet" şirkəti Türkmənistana "daha yaxşı şərtlərlə" neftin bir hissəsini Rusiya vasitəsilə daşımağı təklif edib: "Təbii ki, heç bir şey öz yerində dayanmır. SOCAR-ın türkmən neftinin Rusiya üzərindən satışını həyata keçirən “Vitol” şirkəti ilə anlaşması göstərir ki, Azərbaycan tərəfi bazarda daha yaxşı şərtlər irəli sürməyi bacarır və bununla da həcmlərin, demək olar ki, yarısını özünə cəlb edib. Deməli, Bakı-Tiflis-Ceyhanla daha çox nəql imkanları olacaq və burada həm Azərbaycan tərəfinin, həm Bakı-Tiflis-Ceyhanın səhmdarlarının qazanmaq imkanları artacaq". O hesab edir ki, Rusiya şirkətləri ilə rəqabət qarşılıqlı münasibətə mənfi təsir göstərməyəcək: "Azərbaycanın digər enerji hasil edən ölkələrdən üstün cəhəti odur ki, ölkənin 7 neft-qaz ixrac boru kəməri var və biz bunların imkanlarından məhz əməkdaşlıq çərçivəsində çox məharətlə istifadə edirik. Cənab Prezident İlham Əliyevin də dediyi kimi, biz çalışırıq ki, bu kəmərlər bizi birləşdirsin, bizi ayıran, qarşı-qarşıya qoyan layihələr olmasın".
Xatırladaq ki, bu ilin yanvarında da Azərbaycan və Türkmənistan arasında Xəzər dənizində "Dostluq" yatağının karbohidrogen resurslarının birgə kəşfiyyatı, işlənməsi və mənimsənilməsi haqqında qarşılıqlı Anlaşma Memorandumu imzalanıb. Bu yataq özünün geoloji quruluşuna görə yaxınlığında yerləşən və qaz ehtiyatlarına malik “Qarabağ” yatağına oxşar yataqdır. Ancaq bu yatağın ehtiyatları ondan böyükdür. Xəzərin Azərbaycan sektorunda ən iri neft yatağı olan “Azəri-Çıraq-Günəşli” və Türkmənistanın “Petronas 1” blokları arasında yerləşən “Dostluq” yatağı Xəzərin cənub hissəsində hər iki ölkənin sərhəd sularında yerləşən ən iri neft-qaz yataqlarından biridir. Azərbaycanlı neft mühəndisləri tərəfindən 1989-cu ildə kəşf edilən bu yataq müstəqillik əldə edildikdən sonra iki ölkə arasında istismarla bağlı uzun illərə söykənən müzakirələr aparıldı və nəhayət, bu istiqamətdə mühüm razılıq əldə olundu. İlkin qiymətləndirmələrə görə, yataqda təqribən 60 milyon ton neft, 100 milyard kubmetr təbii qaz ehtiyatları mövcuddur. İqtisadi dəyərləndirmələrə əsasən, geniş və əhatəli kəşfiyyat işlərindən sonra bu göstəricilərin bir qədər də artacağı ehtimal edilir. Bu isə hər iki ölkənin büdcə gəlirlərinin nəzərəçarpacaq dərəcədə yüksəlməsinə səbəb olacaq. Bu mənada, “Dostluq” yatağının birgə istifadəsi ilə bağlı memorandumun imzalanması və buradan çıxarılacaq karbohidrogen ehtiyatlarının Azərbaycan üzərindən dünya bazarlarına çıxarılması türkmən tərəfi üçün də olduqca sərfəlidir. Xəzər dənizində mövcud neft və qaz yataqlarının hasilatı və nəqli üçün yaradılmış müasir kommunikasiya xətləri, lazımi çoxfunksiyalı infrastruktur “Dostluq” yatağından hasil olunacaq enerji məhsullarının da Azərbaycan vasitəsilə tranzit yolu ilə dünya bazarlarına daşınması üçün münbit şərait yaradır. İndiyədək öz enerji resurslarının ixracını Rusiya, İran və Çin üzərindən həyata keçirən Türkmənistan üçün bu cür alternativ və iqtisadi cəhətdən sərfəli ixrac marşrutu cəlbedici xüsusiyyətə malikdir.
Bu, eyni zamanda, Türkmənistanla bərabər, digər Mərkəzi Asiya dövlətlərinin, xüsusilə Qazaxıstan və Özbəkistanın öz enerji ixracını şaxələndirməsi üçün çox əhəmiyyətlidir. Azərbaycan isə nəqliyyat-tranzit ölkə kimi öz önəmini artırmaqla geosiyasi mövqeyini daha da möhkəmləndirmiş olacaq. Bu da bölgənin enerji xəritəsində yeni ciddi dəyişikliklərə, böyük investisiya axınına, region ölkələrinin iqtisadi durumunun inkişafına, yeni iş yerlərinin yaradılmasına və nəticə etibarilə insanların həyat səviyyəsinin yüksəlməsinə səbəb olacaq. Bu baxımdan, “Dostluq” yatağı nəinki Azərbaycan və Türkmənistanın, ümumilikdə bölgənin gələcək inkişafı üçün böyük perspektivlər vəd edir. Elə bu səbəbdəndir ki, Türkmənistan indi Azərbaycan üzərindən dünya bazarlarına daha çox neft çıxarır. Perspektivdə Azərbaycan üzərindən dünya bazarına çıxan türkmən qazının da həcmində dinamik artım gözlənilir. Bu məsələ üzərində İran və Rusiya da çox çalışır. Amma onlar rəqabətdə Azərbaycana uduzur.
Ramil QULİYEV
