“Hazırda çox az ölkə özünü 100% buğda ilə təmin edə bilir. Bunlar Rusiya, Qazaxıstan, Ukrayna və Kanadadır. Azərbaycan isə 60 faiz təmin edə bilir. Çünki ölkədə kənd təsərrüfatı üçün torpaq ehtiyatları məhduddur və cəmi 1 milyon hektar ərazidə taxıl əkilir”. Belə bir açıqlama ilə Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin mətbuat xidmətinin rəhbəri Vüqar Hüseynov çıxış edib.
Onun sözlərindən belə məlum olur ki, ölkədə ərzaqlıq buğda həcmi də yüksək deyil: “Bundan çox əkə bilmirik. Əsas məqsədimiz məhsuldarlığı artırmaqdır. Əgər əvvəllər bir milyon hektardan 3 milyon ton taxıl götürülürdüsə, indi 3,14 milyon tona çatdırmışıq. Biz müasir və tez yetişən, iqlimə davamlı növlərlə artıma nail olmaq istəyirik. Subsidiyaları ona görə veririk ki, torpağa gübrə versinlər. Son illər fermerlərin üçdə ikisi buğda əkir, amma həmin buğda əsasən ərzaqlıq deyil. Cəlilabada bu il ərzaqlıq buğda daha çox əkməyə başladılar”. Beləliklə, Azərbaycan ərzaq buğdası ilə özünü təmin etmək üçün yenə xaricdən idxal həyata keçirməyə məcburdur. Amma bu il dünyada həm taxıl istehsalı azalmaqda, həm də qiymətlər bahalaşmaqdadır. Məsələn, Rusiyada 12,5 faizlik proteinli buğdanın qiyməti 3 ABŞ dolları artaraq 301 dollara çatıb.Bu, aprel ayından indiyədək ən yüksək həddir.
Ekspertlərin fikrincə, Rusiya və Kanadada bu il buğda məhsuluna dair proqnozların pisləşməsi, həmçinin Rusiyanın daxili bazarındakı bahalaşma üzündən iyun ayından bu yana adıçəkilən ölkədə buğdanın ixrac qiyməti 50 dollardan çox artıb. Buna əlverişsiz hava şəraitinin təsir etdiyi qeyd olunur. Bundan başqa, dünyada da istehsalla bağlı vəziyyət ürəkaçan deyil. Beynəlxalq Taxıl Şurasının məlumatına görə, cari il avqustun ortalarınadək dünya üzrə 737 milyon ton buğda istehsal edilib. Halbuki, ötən ilin eyni dövründə istehsal 760 milyon tona bərabər idi. Ümumiyyətlə, 2021-ci ildə dünyada taxıl yığımında kəskin azalmalar gözlənilir. Hazırda bütün ölkələrdə taxıl əkini sahələrində biçin tamamlanmaqdadır və hazırkı statistik göstəricilər də dünyada taxıl istehsalında gözlənilən ümudverici proqnozların olmadığından xəbər verir. Bunun əsas səbəbi isə 2021-ci ildə planetin əksər bölgələrində yaşanan kəskin hava fəlakətləri, meşə yanğınları və istiləşmə nəticəsində su resurslarının paylanılmasında ciddi problemlərin yaşanmasıdır. BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) məlumatına görə, 2020-ci ilin ikinci yarısından 2021-ci ilin birinci yarısınadək olan dövr ərzində dünyada ərzaq buğdasının qiymət artımı müşahidə olunub və bunun əsas səbəblərindən biri qlobal səviyyədə taxıl təminatının azalmasıdır. 2020-ci ilin avqust ayında bir ton buğdanın dünya bazar ixrac qiyməti 188-238 dollar arasında olubsa, həmin ilin dekabrında qiymətlər 219-265 dollar qiymət indeksinə yüksəlib. Bu, son 4 ilin ən yüksək göstəricisidir. Cari ilin ğtən dövründə qiymətlər daha çox artıb. Rusiyada isə qiymətlər hətta 300 dolları keçib. FAO-nun proqnozlarına görə, ərzaq buğdasına olan qlobal istehlak tələbinin artması və bunun müqabilində istehsal-ixrac həcmlərinin daralması 2021-ci ilin ötən aylarında dünyanın bir çox ölkələrində buğdanın və çörək məmulatlarının qiymətlərində bahalaşmalarla müşayiət edilib. Cari, yəni 2021-22-ci il mövsümündə isə dünya üzrə buğda istehsalı daha da azaldığından qlobal səviyyədə buğda təminatında ciddi çətinliklərin meydana çıxması gözlənilir. Yaranmış vəziyyət dünyanın ən iri taxıl istehsalçılarının ixrac həcmlərini azaldacağı, əlavə rüsumlar tətbiq edəcəyindən və nəticədə qlobal miqyasda taxıl tədarükünün daralacağından xəbər verir. Təbii ki, bu, xaricdən taxıl alan Azərbaycanın da durumuna təsir edəcək. Əgər dövlət müdaxiləsi olmasa, dünyada taxılın qiymət artımı Azərbaycanda da özünü büruzə verəcək, çörək və un məhsullarının qiyməti artacaq.
Onu da qeyd edək ki, torpaqlarımız işğaldan azad edilənə qədər Azərbaycanda ildə 3,5 milyon ton taxıl istehsal edilib. Bunun təxminən iki milyon tonunu buğda istehsalı təşkil edib. Amma bu vaxta qədər Azərbaycanda illik 3,5 milyon ton taxıl işğaldan azad edilən torpaqların payı olmadan istehsal edilirdi. İndi işğaldan azad edilən ərazilərin də taxıl istehsalında böyük payı olacaq. Bu torpaqlar kənd təsərrüfatına cəlb ediləcək və yerli istehsal ekspertlərin fikrincə, 4 milyon tondan da artıq olacaq. Təbii ki, bu qeyd edilənlər ərzaq təhlükəsizliyi baxımından olduqca mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Amma ərzaqlıq buğda ümumi istehsalda hələ əd azlıq təşkil edir və bu səbəbdən idxaldan asılılıq var. Un məmulatları istehsal edən firmalar da yerli taxıl sortlarının ərzaq məhsullarının istehsalı üçün yararlı olmadığını bildirir. Məsələ burasındadır ki, idxal buğdası yumşaqdır və onun üyüdülməsi daha asandır. Yerli istehsal isə bir qədər bərkdir. Bu səbəbdən dəyirmanlar ona yaxın durmaq istəmir. Ekspertlər hesab edir ki, vəziyyətdən çıxış yolu kimi bir vaxtlar regionlarda mövcud olan dəyirmanlar şəbəkəsini yenidən qurmaq lazımdır. Bu dəyirmanlar əsas etibarı ilə yerli buğdadan istifadə edib. İndi, hesablamalara əsasən, hər rayon ərazisində orta hesabla bir-iki dəyirman olsa, un istehsalını yerli buğda hesabına xeyli artırmaq olar.
Ramil QULİYEV
