Bank sektorunda uzun müddətdir özünü göstərən problemlərdən biri də kredit və depozit faizləri arasında mütənasibliyin olmamasıdır. Mərkəzi Bankın elan etdiyi statistikaya əsasən, bankların kredit faizləri ilə depozitlər üzrə dividend faizləri arasındakı yüksək fərq hələ qalmaqdadır. Sistem əhəmiyyətli bankların əksəriyyətində manat üzrə depozit faizləri 6 faizdir, xarici valyutada əmanətlərə isə, demək olar, dividend ödənilmir. Ekspertlər hesab edir ki, Mərkəzi Bank tərəfindən bank sektorunda rəqabətin gücləndirilməsi ilə bağlı sistemli və daha ünvanlı tədbirlərin genişləndirilməsinə ehtiyac var.
Məsələyə münasibət bildirən Milli Məclisin deputatı Vüqar Bayramov qeyd edir: “Mərkəzi Bankın elan etdiyi statistikaya əsasən, bankların kredit faizləri ilə depozitlər üzrə dividend faizləri arasındakı yüksək fərq hələ qalmaqdadır”. O bildirib ki, Mərkəzi Bankın hesablamalarına görə, banklar xarici valyutada depozitlərə orta hesabla 1.76 faiz dividend ödədiyi halda dollar kreditlərini orta hesabla 5.18 faizlə təklif edirlər: “Rəsmi statitika göstərir ki, xarici valyutada kreditlər ilə depozit dividendləri arasında 3 dəfə fərq var. Yəni, banklar cəlb etdikləri depozitləri 3 dəfə daha baha şəkildə kredit formasında təklif edilər. Rəsmi rəqəmlərin müqayisəsi göstərir ki, manatla orta kredit faizləri ilə depozitlər üzrə dividend faizləri arasında da fərq az deyil. Sistem əhəmiyyətli bankların əksəriyyətində manat üzrə depozit faizləri 6 faizdir, xarici valyutada əmanətlərə isə, demək olar, dividend ödənilmir. Aydındır ki, kredit faizlərinin optimallaşdırılması üçün inzibati deyil, daha çox təşviqedici metodlardan istifadə edilməsi məqsədəuyğundur”. Onu da qeyd edək ki, son illər depozitlərin valyuta strukturu manatın lehinə xeyli dərəcədə yaxşılaşıb. Bu isə milli valyutanın 2017-ci ilin ferval ayından etibarən stabil qalması və manatla əmanətlərə xarici valyutaya nisbətən daha çox dividentin ödənilməsi ilə bağlıdır. Amma depozit faizlərinin azalması insanların banklardan pullarını götürməsi hallarını da artırırb. Fiziki şəxslərin əmanətlərinin azalması tələbli depozit məbləğlərinin aşağı düşməsi ilə bağlı olsa da, bütün hallarda bank sektoru üçün arzuolunan deyil. Digər tərəfdən, depozitlər üzrə dividend faizlərini son illər aşağı endirən əksər banklarda kredit faizləri yüksək olaraq qalmaqdadır. Bu da depozit ödənişləri ilə kredit faizləri arasında kəskin fərqin hələ də qaldığından xəbər verir. Bu baxımdan, bank sektorunda rəqabəti gücləndirməklə depozit və kredit siyasətləri arasındakı fərqin azakdılmasına ehtiyac var. Bu, passiv vəsaitlərin banklara cəlb edilməsi və kredit şərtlərinin yumşalmasına gətirib çıxara bilər. Digər tərəfdən belə halda problemli kreditlərin də həcmi azalar. Düzdür indilikdə Mərkəzi bank məsələyə fərqli prizmadan yanaşır. Qurum problemli kreditlərlə bağlı bildirir: "Kredit təşkilatlarının kredit portfelinin keyfiyyəti ilə bağlı məlumatlar aylıq əsasda Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankının rəsmi internet səhifəsində açıqlanır. Son statistikaya əsasən, 31 iyul 2021-ci il tarixinə kredit təşkilatlarının vaxtı keçmiş kreditlərinin həcmi 937,5 milyon manat olmaqla cəmi kredit portfelinin 6,1 %-ni təşkil edib. Müqayisə üçün qeyd edək ki, müvafiq əmsal 2020-ci ilin sonuna 6,14 %, 2020-ci ilin müvafiq dövrünə isə 7,28 % təşkil edib. Rəqəmlərdən də göründüyü kimi, 2020-ci ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə göstərici 1,18 faiz bəndi, 2020-ci ilin sonu ilə müqayisədə isə 0,04 faiz bəndi azalıb". Amma o da qeyd edilməlidir ki, vaxtı keçmiş kreditlərin həcmi ilin əvvəli ilə müqayisədə 5 % artıb. Həm də məsələ burasındadır ki, baş bankın göstərişlərinə əsasən, banklar cərimə faizi, dəbbə pulu və digər cərimələrin hesablanmamasına, borcalanların kredit öhdəlikləri üzrə gecikmələrlə bağlı onların kredit tarixçələrinin pisləşməməsinə dair verilmiş tövsiyənin müddətini 1 oktyabr 2021-ci il tarixinədək uzadıblar. Bu müddət bitdikdən sonra ekspertlər açıqlanacaq yeni rəqəmlər əsasında vaxtı keçmiş kreditlərin həcminin daha çox olacağını proqnozlaşdırır. Problemli kreditlərin sayının artması ilə bağlı mənfi tendensiyanın davam etdiyini deyən iqtisadçı-ekspert Natiq Cəfərli də bildirir ki, istehlak kreditləri artdıqca, problemli kreditlər də artacaq: "İnsanlar işsizlik, sosial problemlərini istehlak kreditləri ilə həll etməyə çalışırlar. Lakin verilən bu kreditlərin faizləri yüksək olduğu üçün sonradan onların geri qaytarılması ilə bağlı problemlər yaşanır. İşsizliklə bağlı problemlərin olmasını, gəlirlərin aşağı düşməsini nəzərə alaraq rəsmi rəqəmlərə əsasən deyə bilərik ki, Azərbaycanda nominal gəlirlər belə azalıb". Ekspert deyir ki, bu səbəbdən də problemli kredit məsələsi kifayət qədər yüksək sürətlə böyüyür: "Rəsmi rəqəmlərə görə, problemli kreditlərin həcmi ümumi kredit portfelinin 7 faizinə yaxınlaşır ki, bu da kifayət qədər böyük və təhlükəli həddir". N.Cəfərli bildirir ki, indiki tendensiya davam edərsə, problemli kreditlər ümumi kredit portfelinin 8-9 faizini də təşkil edə bilər. Bu da kifayət qədər ciddi rəqəm olaraq Azərbaycan bank sektorunda stress yarada bilər: "Devalvasiyalar zamanı dəymiş zərərə görə problemli kreditlərin bir hissəsi silinmişdi. Düşünmürəm ki, hazırda da buna bənzər hansısa addım atılacaq. Lakin hansısa dəstək paketlərinin qəbulu daha doğru olar. Çünki vəziyyətin bu cür gedişatı Azərbaycan iqtisadiyyatı və bank sektoruna daha çox ziyan vuracaq. "Ziyanın yarısından da qayıtmaq xeyirdir" məsəlinə uyğun olaraq dövlətin Mərkəzi Bank, yaxud da özəl banklarla birgə hansısa təşviq proqramlarına, müəyyən təxirəsalma addımlarına, faizlərin hesablanmasının dayandırılmasına və dəstək addımlarının atılmasına ehtiyac var".
Ramil QULİYEV
