Son günlərdə dünya maliyyə bazarlarında xüsusi diqqət cəlb edən hadisələrdən biri də avronun ucuzlaşmasıdır. İndi bu prosesin nə qədər davamlı olacağı, bunun dünya iqtisadiyyatına, ayrı-ayrı ölkələrə təsiri xüsusi maraq doğurur.
Qeyd edək ki, ölkəmizdə də avro ucuzlaşmaqda davam edir. Artıq Azərbaycanda avronun məzənnəsi bu ilin ən aşağı səviyyəsinə enib. Avronun məzənnəsi 1,98 manata kimi düşüb və bu isə cari ildə ən aşağı göstəricidir. Belə ki, bu il yanvarın 7-də avronun məzənnəsi 2,0958 manata çataraq 32 aylıq maksimumu yeniləmişdi. Həmin vaxtdan avro 5,3% ucuzlaşıb. Hazırda avronun ucuzlaşmasında Avropa Mərkəzi Bankının özü də maraqlı tərəf kimi çıxış edir. Belə ki, avrozona iqtisadiyyatı hələlik istənilən səviyyədə bərpa edilməyib və bununla da avronun möhkəmlənməsi üçün makroiqtisadi əsaslar azalır. Bundan əlavə, nisbətən ucuz avro avrozonanın ixracına əlverişlidir ki, ixrac isə iqtisadiyyatın əsas fundamentlərindən biridir. Yəni ehtimal etmək olar ki, valyutanın ucuzlaşması avrozonanın iqtisadi rəhbərliyinə sərf edir və onu tərəfindən idarə edilir, çünki ucuz avro ixracı stimullaşdıraraq dolayı yolla iqtisadiyyatın artımına xidmət edir. Bundan başqa, ucuz valyuta müəyyən dərəcədə inflyasiyanı artıra bilər ki, bununla da Avropada deflyasiya və kiçik inflyasiya problemi həllini tapır. Daha bir amil ondan ibarətdir ki, ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin payızda faiz dərəcələrini qaldırması ehtimalı gündən-günə möhkəmlənir. Artıq gözləmək olar ki, noyabrın əvvəlində və ya ortalarında müvafiq qərar qəbul edilə və dekabrın ortalarında keçiriləcək FES-in iclasında rəsmiləşdirilə bilər. Nəticədə, dollar möhkəmlənmək üçün daha bir faktora malik olacaq ki, bu halda avro-dollar cütlüyündə ağırlıq ikincinin xeyrinə dəyişəcək. Bütün bunların fonunda ilin sonuna kimi avronun məzənnəsinin dollara nisbətdə ucuzlaşması çox real görünür. Belə vəziyyətdə Azərbaycanda da avronun manat qarşısında dəyər itirməsi gözlənilir. İqtisadçı-ekspert Rəşad Həsənov qeyd edir ki, ölkəmizdə digər valyutaların məzənnəsi çarpaz formada müəyyən edilir, yəni manatın dollara nisbətdə məzənnəsi və dolların digər valyutalara nisbətdə məzənnəsi: “Dünya bazarlarında valyutaların ABŞ dollarına qarşı mövqeyinin dəyişməsi son nəticədə manata qarşı da mövqeyinin dəyişməsinə, yəni ucuzlaşmasına və yaxud bahalaşmasına gətirib çıxarır. Bu ilin əvvəlindən etibarən, Co Bayden ABŞ prezidenti seçiləndən sonra dolların möhkəmlənmə prosesi başlayıb. Hazırda vaksinasiya prosesinin sürəti, ABŞ iqtisadiyyatı ilə bağlı müsbət mesajların verilməsi, ABŞ-la Çin arasında ortaq anlaşma ilə bağlı ehtimalların artması və sair dolları möhkəmləndirir. Ötən həftə birjalarda bu istiqamətdə ciddi sıçrayış baş verib və bu da Azərbaycanda avronun məzənnəsində birbaşa öz əksini tapır. Bu, faktiki olaraq, bu gün üçün ölkəmizdə ciddi dəyişikliklərə gətirib çıxarmır. Düzdür, ölkənin gəlirlərində avronun payı əhəmiyyətlidir. Dollardan sonra xarici gəlirlərdə ikinci əsas valyuta məhz avrodur. Amma bu gün avro dollara nisbətdə daha az istifadə olunur”.
Bir daha qeyd edək ki, Azərbaycanda çarpaz inzibati məzənnə sistemidir. Yəni dolların məzənnəsi sabit qalır. Dolların avro qarşısında oynaqlığı isə manatla dollar-avro münasibətlərində əksini tapır. Ona görə də ölkəmizdə avro ucuzlaşmaqda davam edir, dolların məzənnəsi isə sabit qalır. Əslində, avro ucuzlaşarkən bizdə də dollar bahalaşmalı idi. Amma Azərbaycanda inzibati yollarla dolların məzənnəsi sabit saxlanıldığından, ABŞ valyutasının bahalaşması baş vermir. Lakin avronun ucuzlaşmasının Azərbaycana xeyirli və ziyanlı tərəfləri də qaçılmazdır. Ümumiyyətlə, avronun ucuzlaşması Azərbaycana iki istiqamətdə təsir edə bilər. Birincisi, avrozonadan gələn məhsulların ucuzlaşması baş verir. Çünki oradan gələn məhsullar avro ilə alınır. Burada ilk növbədə avtomobil sektoru gəlir. İkinci təsir isə Azərbaycanın avro ilə götürdüyü kreditlər və Dövlət Neft Fondunun sözügedən valyuta ilə yatırımları istiqamətindədir. Bu mənada, avronun ucuzlaşması həmin valyuta ilə götürülmüş kreditlərə təsir edir. Yəni onların qaytarılması üçün çəkilən xərc azalır. Qeyd edək ki, xüsusən də TAP-TANAP layihələrinin tikintisi üçün kreditlər avro ilə götürülüb. Indi onların qaytarılmasına daha az vəsait sərf ediləcək. Amma eyni zamanda Neft Fondunun büdcəsinin 35%-ni avro təşkil edir ki, ucuzlaşma ona da təsir edəcək. Beləliklə də, avronun məzənnəsinin düşməsi Neft Fondunun məzənnə itkilərinə səbəb ola bilər. Amma nəzərə almaq lazımdır ki, avro ilə müqayisədə dolların məzənnəsində artımlar var və Azərbaycanın dövlət rezervləri valyuta səbəti formasında saxlandığından, ümumi rezervlərin məbləğındə ciddi azalma müşahidə olunmayacaq. Avronun məzənnəsinin aşağı düşməsi, həmçinin, Azərbaycan iş adamlarının Avropa Birliyinə ixrac imkanlarını müəyyən qədər məhdudlaşdırır. Bu proses Azərbaycanda istehsal olunan qeyri-neft məhsullarının Avropa Birliyində daha baha olmasına gətirib çıxarır. Bu mənada, avronun ucuzlaşmasının həm xeyirli, həm də təhlükəli tərəfləri var.
Ramil QULİYEV
