Azərbaycanda son günlərdə aktiv müzakirə mövzusuna çevrilən məsələlərdən biri də vaxtı keçmiş kreditlərlə bağlıdır. Belə görünür ki, bankların siyasəti üzündən bu məsələ yenidən ölkə iqtisadiyyatı üçün ciddi başağrısına çevriləcək.
Xatırladaq ki, cari il ərzində vaxtı keçmiş kreditlərin həcmində ciddi artım qeydə alınıb. Yalnız bu ilin mayında cüzi azalmadan sonra iyundan belə kreditlərin həcmi yenidən artmağa başlayıb. Avqustun 1-i tarixinə kredit təşkilatlarının portfelində 937,5 milyon manat həcmində vaxtı keçmiş kredit olub. Bu, ötən ayla müqayisədə 2,5 %, ilin əvvəlinə nisbətən 5 % çoxdur. Problemli kreditlərin artımı bankların son zamanlar nümayiş etdirdiyi kredit siyasəti fonunda baş verir. Belə ki, kredit təşkilatları vətəndaşlara SMS göndərərək, onlara əmək haqqının 10-20 misli qədər borc təklif edir. Onlar bəzi hallarda başqa bank qarşısında aktiv öhdəliyi olan şəxslərə belə kredit verməyə hazır olduqlarını bəyan edirlər. Bir sıra vətəndaşların bundan istifadə etməsi problemli kreditlərin həcminin artımına əsaslı surətdə təsir edir. İqtisadçı deputat Vüqar Bayramov məsələ ilə bağlı qeyd edir: “Xüsusən də son 2 ayda vaxtı keçmiş kreditlərin həcmində daha sürətli artımlar müşahidə olunub. Əgər iyunun yekunlarında vaxtı keçmiş kreditlərin həcmi 914 milyon manat idisə, iyulun yekunlarında 937 milyon manata qədər yüksəlib. Praktik olaraq 1 ay ərzində vaxtı keçmiş kreditlərin həcmində 23 milyon manatlıq artım qeydə alınıb ki, bu da bank sektoru üçün arzuolunan deyil”. Vüqar Bayramovun fikrincə, vaxtı keçmiş kreditlərin artmasında koronavirus pandemiyasının təsirləri birmənalıdır. Deputat hesab edir ki, xüsusən də ödəmə qabiliyyətinin zəifləməsi vaxtı keçmiş kreditlərin artmasına təsir göstərən əsas amillərdən biridir: “Nəzərə alaq ki, pandemiya sərt karantin tədbirlərinin tətbiq olunduğu müddətdə 20 fəaliyyət sahəsinə təsir göstərdi, onlardan 11-də fəaliyyətlərin dayanması, 9-da isə qismən məhdudlaşması müşahidə olunmuşdu. Nəticədə həmin sektorlarda çalışan insanların ödəmə qabiliyyətində azalmalar müşahidə olundu ki, bu da vaxtı keçmiş kreditlərin həcminə birbaşa təsir göstərdi”. Deputat vurğulayır ki, vaxtı keçmiş kreditlərin həcminin artması bankların kredit faizinin yüksək olması ilə bağlıdır. O qeyd edib ki, bankların kredit faizləri hələ də yüksək olaraq qalır. Onun fikrincə, eyni zamanda, banklarda regionlar arasında kredit faizlərinin fərqi iki dəfəyə yaxındır: “Baxmayaraq ki, depozit faizlərində azalmalar var, amma kredit faizləri yenə də yüksək olaraq qalır. Bu mənada, kredit faizlərinin yüksək olması vaxtı keçmiş kreditlərin həcminə təsir göstərən digər əsas amillərdən biridir. Bəzi hallarda bankların ödəmə qabiliyyətini yoxlamadan və ya tam yoxlamadan kredit xəttini açması da vaxtı keçmiş kreditlərin həcminə təsir göstərir”. Vüqar Bayramovun sözlərinə görə, Mərkəzi Bank növbəti illərdə vaxtı keçmiş kreditlərin həcminin optimallaşdırılması ilə bağlı fəaliyyətləri genişləndirməyə çalışmalıdır. Onun vurğulamasına görə, çünki vaxtı keçmiş kreditlər bütün hallarda kommersiya banklarının fəaliyyəti üçün arzuolunan deyil: “Pandemiya bundan sonra da vaxtı keçmiş kreditlərin həcminə təsir göstərən amil olaraq qalacaq. Amma bununla yanaşı kredit faizlərinin optimallaşdırılması, o cümlədən, ödəmə qabiliyyətinin yoxlanılması və tam araşdırılması ilə bağlı işlər də genişləndirilməlidir. Xüsusən fazilərin aşağı salınmasına ehtiyac var ki, biz növbəti dövrdə vaxtı keçmiş kreditlərin həcmində artım müşahidə etməyək”.
İqtisadçı-ekspert Rəşad Həsənov isə “report”a açıqlamasında baş verənlərdə bankların digər bir istiqamət üzrə də ciddi manipulyasiyasının olduğunu bildirib: “Nəzərə almaq lazımdır ki, bəzi banklar öz maliyyə göstəricilərini müəyyən qədər daha yaxşı göstərməyə çalışır. Yəni rəqəmlərlə manipulyasiya edir. Biz bunun təsdiqini ötən il bağlanan dörd bankın təcrübəsində gördük. Mərkəzi Bank sədri səviyyəsində etiraf edildi ki, həmin banklar verdiyi hesabatlarda açıqladığı maliyyə göstəricilərində dürüst davranmayıb. Yəni tənzimləyiciyə belə düzgün məlumat təqdim etməyiblər. Bu mənada, bir sıra hallarda bu toksik aktivlərlə bağlı açıqlanan indikatorlar real vəziyyəti əks etdirmir. Buna görə də problemli kreditlərlə bağlı vəziyyəti tam görmək mümkün olmur. Bu ilin əvvəlində requlyativ güzəştlərin müddəti bir az daha artırıldı və hazırda bu tip manipulyasiyaları etmək mümkündür. Lakin güzəştlər aradan qaldırılandan sonra real qiymətləndirmə həyata keçiriləcək. Bundan sonra biz problemli kreditlərin həcminin daha sürətlə artacağını görəcəyik. Bir məsələ də aydındır ki, koronavirus pandemiyası bazar şərtlərini ağırlaşdırıb. Həm biznesin, həm də vətəndaşların kredit qaytarma qabiliyyəti pisləşib. Bu bir reallıqdır, bir faktdır. Belə şərtlər daxilində toksik aktivlərin artması normaldır, başadüşüləndir”. Bankların aqressiv siyasət aparması məsələsinə toxunan ekspert bunun müştərini maraqlandırmaq, onun diqqətini cəlb etməkdən başqa bir şey olmadığını deyir: “Bankların aqressiv kredit siyasəti yürütmədiyi ilk növbədə statistikadan görünür. Belə ki, son 2 ildə kredit portfeli cəmi 1 milyard manat artıb. Yəni kəskin bir böyümə müşahidə etmirik. Bazar xeyli kiçilib, bu da bankların manevr imkanlarını məhdudlaşdırır. Yəni banklar çox məhdud bir müştəri kontingenti üçün sərt mübarizə aparırlar. Aqressiv təkliflərlə çıxış etmələri bununla əlaqədardır”.
Ramil QULİYEV
