Əfqanıstanda baş verən terror aktları fonunda yenidən bu ölkə dünyanın xüsusi diqqət mərkəzində yer alıb. Hadisə 100-dən çox adamın ölümünə səbəb olub. Kabil hava limanında baş verən partlayışların qurbanlarının 90 nəfəri əfqan, 13-ü Amerika hərbçiləridir.
Xatırladaq ki, Kabil hava limanının yaxınlığında iki intihar hücumu baş verib. Əfqanıstanda hakimiyyəti ələ alan “Taliban” hərəkatı hadisəni qətiyyətlə pisləyib və günahkarların məsuliyyətə cəlb olunacağına söz verib. ABŞ Müdafiə Nazirliyi Kabildə törədilmiş terror aktları ilə bağlı bəyanatında partlayışların təşkil edilməsində “İraq Şam İslam Dövləti”ni (İŞİD) günahlandırıb. Bu fonda ABŞ Silahlı Qüvvələri mərkəzi komandanlığının rəhbəri general Frenk Makkenzi bildirib ki, Amerikanın hərbi rəhbərliyi İŞİD tərəfindən Kabildə törədilə biləcək yeni hücumlara hazırlıq vəziyyətindədir: “Hazır olmaq üçün bizdən asılı olan hər şeyi edirik”. Onun sözlərinə görə, Birləşmiş Ştatlar İŞİD-in terror aktlarına hazırlaşması barədə kəşfiyyat məlumatlarını Kabil aeroportunu mühafizə edən taliblərlə paylaşır və o hesab edir ki, bir neçə hücumun qarşısı alınıb. Kabil aeroportunda terror aktlarının məsuliyyətini isə artıq İŞİD üzərinə götürüb. Terrorçular partlayışların hədəfinin tərcüməçilər və Amerika ordusunun əməkdaşları hesab etdikləri ABŞ-a işləyən əfqanlar olduğunu bildiriblər. İndi gözlənir ki, ABŞ Əfqanıstanda İŞİD-ə qarşı yeni əməliyyata başlasın. Bunun isə maraqlı tərəflərindən biri proseslərin ABŞ iqtisadiyyatı və dollara necə təsir edəcəyidir. İndi iddialar səslənir ki, dolları bu halda "əfqan faktoruna" görə növbəti uğursuzluq gözləyir. Əvvəllər dollar üçün narahatedici proqnoz ABŞ iqtisadiyyatının qeyri-sabitliyinə əsaslanırdı. Belə ki, ABŞ dövlət borcunun artması və trilyonlarla pulun tədavülə buraxılması nəticəsində inflyasiyanın sürətlənməsi təhdid hesab edilirdi. Amma indi fikirlər səslənir ki, taliblər dünyanın dollarsızlaşma prosesini sürətləndirə bilər. Rusiyanın “RİA Novosti” portalı bu xüsusda yazır: “Amerika pul vahidinin gələcək taleyi “Goldman Sachs Asset Management”in keçmiş sədri və Böyük Britaniyanın eks-maliyyə naziri Cim Onilli narahat edib. O belə hesab edir ki, bu valyuta artıq liderliyini əldən verib, dünya valyutası statusu isə sual altındadır. Amerika qoşunlarının Əfqanıstandan tələm-tələsik çıxarılması isə vəziyyəti bir az da qəlizləşdirib.
1975-ci ildə ABŞ Vyetnamdan çıxanda da dollar ciddi sarsıntı keçirmişdi. Ancaq Yaponiya, Almaniya və Çin məzənnənin daha çox dalğalanmasının qarşısını almaq üçün əllərindən gələni etdilər. Məsələn, Pekin yuanın həm daxili, həm də beynəlxalq maliyyə bazarlarında iştirakını genişləndirməkdən imtina etdi. Amma indi oyunun qaydaları dəyişib. İqtisadi artımın drayveri istiqamətini Asiyaya tərəf dəyişib. Burada isə Çin Xalq Respublikası hakimdir. Ötən əsrin ortalarına kimi çinlilər dünya ÜDM-də paylarını dörd dəfə, təxminən 20 faiz artırıblar. ABŞ-ın payı isə 24 faizdir. Beynəlxalq Valyuta Fondu (BVF) istənilən valyutaya dəyişdirilə bilən "SDR zənbilini" (Xüsusi Borcalma Hüququ) yenidən nəzərdən keçirir. Əgər yuan mövqeyini gücləndirərsə, dünya maliyyə sistemi dəyişəcək. Avropa Mərkəzi Bankının məlumatlarına görə, Amerika valyutasının dünya rezervindəki payı 2018-ci ildə 61,7 faizə, yəni son 20 ildəki minimum səviyyəyə düşüb. Ötən il isə 60 faizə qədər geriləyib ki, bu da 1995-ci ildən bu yana ilk dəfə baş verir. Bu işdə ABŞ-ın pul siyasəti ilə məşğul olan dövlət qurumlarının da əli var. Onlar pandemiyanın qızğın vaxtında pul çap eləyən maşınları var gücü ilə işlətməyə başladılar. İqtisadiyyata trilyonlarla pul tökdülər ki, nəticədə də inflyasiya son 13 ildə maksimum 5,4 faizə yüksəldi. İndi dolların dinamikasını belə təsvir etmək olar: bir addım irəli, iki addım geri. Odur ki, müntəzəm şəkildə narahatedici proqnozlar gəlir. Və Kabildən yöndəmsiz təxliyə prosesi ümumi mənzərədə yalnız növbəti ştrix idi. Ancaq ekspertlərin əksəriyyəti belə hesab edir ki, Əfqanıstanda baş verənlər iqtisadiyyata birbaşa risq yaratmır. Çünki bu ölkənin dünya iqtisadiyyatına təsiri çox cüzidir. Rəqibləri isə Amerika valyutasını ciddi şəkildə sıxışdırmağa qadir deyil. Rusiya Xalqlar Dostluğu Universitetinin İqtisadiyyat fakültəsinin dosenti Vladimir Qriqoryev qeyd edir: "Yaponiya həm iqtisadi, həm də hərbi-siyasi mənada ABŞ-ın əlaltısıdır. Müstəqil şəkildə heç bir qərar verməyəcək. Hətta ABŞ-la münasibətləri pisləşən Çin belə, əvvəlki kimi Amerika bazarından asılı vəziyyətdədir. Pekin bu vəziyyəti kəskinləşdirməyəcək". Onun sözlərinə görə, dollar hərbi-siyasi güc, texnoloji liderlik və maliyyə manipulyasiyaları hesabına ayaqda qalacaq. Ən əsas problemlərdən biri pul kütləsinin artmasıdır. Ancaq ABŞ-ın Federal Ehtiyatlar Sistemində bütün təsir alətləri mövcuddur. Tənzimləyici qurum ilin sonuna kimi sərt pul siyasətinə keçə bilər: əsas faiz dərəcəsini qaldıraraq milli valyutanı gücləndirər. Artıq bu öz təsdiqini tapıb: avqustun 18-də Federal Ehtiyatlar Sistemi komitə iclasının protokolunu dərc edib. İnvestorlar bu sənəddə istədiklərini tapıblar: çap maşınını dayandıracaqlar. Maliyyə bazarı bunun noyabrda baş tutacağına ümid edir”.
Ramil QULİYEV
