Bu gün bir çox dünya ölkələri üçün ciddi təhdid mənbəyinə çevrilən məqamlardan biri də xarici borclarla bağlıdır. Bu hal böyük iqtisadiyyata malik ölkələrdə, məsələn ABŞ-da, Avropa ölkələrində, Çində və digərlərində özünü daha qabarıq büruzə verir. MDB məkanında da bəzi ölkələrin vəziyyəti yaxşı deyil. Burada əksər ölkələrin xarici borcu ümumi daxili məhsulun 50 faizini keçib. Ermənistanda hətta bu göstərici 70 faizə yaxınlaşır.
Azərbaycana gəlincə, ölkəmizdə vəziyyət fərqlidir. Azərbaycan xarici borc həcmini sürətlə azaldır. Bunun əvəzində isə daxili borclanmanı artırmaq əsas hədəf kimi qəbul edilib və bu da iqtisadiyyatın, maliyyə sektorunun inkişafı üçün vacib hesab olunur. Qeyd edildiyi kimi, əvəzində dövlətin birbaşa özünün götürdüyü xarici borc azaldılır. Məlumat üçün qeyd edək ki, bu il iyulun 1-nə beynəlxalq maliyyə-kredit qurumları və xarici banklarla imzalanan kredit sazişləri çərçivəsində Azərbaycanın birbaşa xarici dövlət borcu 7 milyard 839 milyon dollar təşkil edib. Azərbaycan Maliyyə Nazirliyinin məlumatına görə, bu, 2021-ci il üzrə ümumi daxili məhsulun (ÜDM) 16.6 faizinə bərabərdir. Nazirliyin açıqlamasına görə, altı ay öncə, ilin əvvəlinə beynəlxalq maliyyə-kredit qurumları və xarici banklarla imzalanan kredit sazişləri çərçivəsində Azərbaycanın birbaşa xarici dövlət borcu 8 milyard 100.4 milyon dollar olub. 6 ay ərzində bu məbləğ 261,4 milyon dollar azaldılıb. Dövlət müəssisələrinin cəlb etdiyi xarici borclara verilən dövlət zəmanətləri üzrə şərti öhdəliklər isə 764.4 milyon dollar təşkil edir. Ümumilikdə xarici dövlət borcu 8 milyard 603 milyon dollar və ya 14 milyard 625.7 milyon manat təşkil edir. Xarici borc azaldığı şəraitdə ilin əvvəlindən daxili borc artıb. Ekspertlər bunu məqbul hesab edir. Beləliklə, dövlət xarici borclanmanı daxili borclanma ilə əvəz etməkdə maraqlıdır, odur ki, "Bakı Fond Birjası"nda yerləşdirilən dövlət qiymətli kağızlarının, yəni Maliyyə Nazirliyinin istiqrazlarının və Azərbaycan Mərkəzi Bankının notlarının xüsusi çəkisi artıb.
Qeyd edək ki, ötən il Azərbaycan dövləti daxili borclanmanın həcmini 37,2 faiz artırıb. 2019-cu ildə 1,415 milyard manat olan daxili borcun həcmi 2020-ci ilin sonunda 1,942 milyard manata yüksəlib. Borc məbləğinin 88,2 faizini dövlət istiqrazları, 11,1 faizini daxili dövlət borcu sayılan şərti öhdəliklər, qalan hissəsini 1992-1996-cı illərdə dövlət büdcəsi kəsirinin örtülməsi üçün Mərkəzi Bankdan alınan borc təşkil edib. Ötən il ərzində dövlət istiqrazları üzrə borcun məbləği 36,4 faiz və ya 456,7 milyon manat həcmində artıb. Bu ilin əvvəli ilə müqayisədə iyulun 1-ə daxili dövlət borcunun səviyyəsi daha 784 milyon manat məbləğində artıb. Bunun da əsas səbəbi dövlət qiymətli kağızlar bazarının inkişafının, dolayısı ilə maliyyə-bank sektorunun dəstəklənməsi, dövlət borcu üzrə qısa və orta müddətli gəlirlilik əyrisinin formalaşdırılması və “Azərbaycan Respublikasında dövlət borcunun idarə edilməsinə dair orta və uzun müddət üçün Strategiya”sına uyğun olaraq xarici borcun daxili borcla əvəzlənməsi istiqamətində məqsədyönlü borclanma siyasətinin həyata keçirilməsi olub. Bu siyasət çərçivəsində dövlət istiqrazlarının emissiyasının xalis artım həcminin cari ildə 1,3 milyard manata çatdırılması nəzərdə tutulub. Xatırladaq ki, "Azərbaycan Respublikasında dövlət borcunun idarə edilməsinə dair orta və uzun müddət üçün Strategiya” sənədinə əsasən hökumət daxili borclanmanı artıracaq. Onu da qeyd edək ki, 2021-ci ilin büdcəsi 3,7 milyard manat kəsirlə proqnozlaşdırılıb. Onun çox hissəsi məhz daxili borclanma hesabına maliyyələşdiriləcək. Ekspertlər qeyd edir ki, Azərbaycan iqtisadiyyatı və mövcud borc yükü daxildən daha çox borc cəlb edilməsinə imkan verir. Bundan başqa, borcu artırmaq hüquqi və fiziki şəxslərin yığım imkanından da asılıdır. Aparılan tədqiqatlar göstərir ki, Azərbaycanda passiv yığım kifayət qədər böyükdür. Bunun səbəbi əhalinin banklarda vəsait saxlamağa ehtiyatla yanaşmasıdır. Mövcud vəziyyətdə müxtəlif sosial qruplar arasında passiv yığımlar artır. Hətta bankların özündə izafi likvidlik var. Belə şərtlər daxilində həmin vəsaitləri dövlət zəmanəti verilən istiqrazlarla iqtisadiyyata cəlb etmək olar. Elə dövlət də məhz bunda maraqlıdır. Dövlətin daxildən borc cəlb etmək üçün emissiya etdiyi istiqrazları fiziki şəxslər də ala bilər. Xatırladaq ki, dövlət istiqraz vərəqlərini fiziki şəxslərin də almasına hər hansı məhdudiyyət tətbiq etmir. Amma qiymətli kağızlar bazarının strukturunun zəif inkişaf etməsi və bazarda fiziki şəxslərin iştirakçının zəif olması səbəbindən dövlət istiqrazlarını adətən maliyyə institutları, banklar və sığorta şirkətləri alır. Bu fonda hökumətin qiymətli kağızlar bazarını inkişaf etdirməsi olduqca mühümdür. Onu da qeyd edək ki, hazırda ÜDM-in 70 faizi həcmində strateji valyuta ehtiyatı formalaşıb ki, bu göstəriciyə görə Azərbaycan dünyada ilk 15 ölkə sırasındadır. Azərbaycan strateji valyuta ehtiyatlarının ÜDM-ə nisbətinə (122 faiz) görə isə dünyada ilk sırada yer alır. Amma buna rəğmən, ölkə xaricdən borc almanı azaldır, daxili borclanmanı artırır.
Ramil QULİYEV
