Dünya boyu öz təsirini açıq şəkildə göstərməyə başlayan iqlim dəyişikliyinin Azərbaycana da təsiri artan xətt üzrə inkişaf etməkdədir. Hazırda artan iqlim dəyişmələri müxtəlif ssenarilər əsasında müəyyənləşir ki, onlardan bir neçəsi Azərbaycan ərazisi üçün məqbuldur. Əsas gözləntilərə görə, 2021-2050-ci illərdə ölkəmizdə havanın temperaturu artacaq. Müvafiq olaraq isti qurşaqlar dağlara doğru irəliləyəcək.
Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, iqlim dəyişmələri dünya boyu özünü göstərir. Bu fonda hesab edilir ki, yaxın illərdə, xüsusilə böyük dövlətlər tərəfindən sənayenin inkişafı nəticəsində atmosferə atılan karbon qazının artmaması üçün qabaqlayıcı tədbirlər görülməyəcəyi təqdirdə Yer kürəsini böyük təhlükə gözləyir. Atmosferə atılan karbon qazının miqdarının durmadan artması Yerin istilik balansının pozulmasına və temperaturun artmasına səbəb olur. Qütblərdə temperaturun artması bu gün daha çox müşahidə olunur. Ona görə də Arktika və Antarktidada buzlaqlar əriyir və bu da son dərəcədə təhlükəlidir. Nəticədə okeanın səviyyəsi artır və Yer kürəsində içməli su ehtiyatının balansı azalır. Bu, həmçinin, okean suyunu şirinləşdirdiyi üçün oradakı canlıların həyat şəraitinə də mənfi təsir edir. Kəskin iqlim dəyişmələri insanların da həyat tərzinə, orqanizmlərinə mənfi təsir göstərir. İqlim dəyişmələrindən problem yaşayan sahələrdən biri də kənd təsərrüfatıdır. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, bu məsələ Azərbaycan üçün də aktualdır. Dünya Bankı ilə Asiya İnkişaf Bankı tərəfindən birgə hazırlanan “İqlim risqi olan ölkələrin profili” adlı son hesabatda bildirilir ki, aqrar sektor Azərbaycan iqtisadiyyatının mühüm sahələrindən biridir. Ölkə torpaqlarının təqribən 58 %-i əkinçilik üçün istifadə edilir. Hesabata əsasən, ölkə əhalisinin 36,4 %-i bu sahədə çalışır: “Kənd təsərrüfatında məhsuldarlıq ölkə ortalamasının altındadır. Kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalı 2013-2017-ci illərdə orta hesabla ÜDM-in 5 % -ni təşkil edib. Azərbaycanda iqlim dəyişikliyinin məhsul istehsalı proseslərinə birbaşa və dolayı yolla təsir edəcəyi gözlənilir. Birbaşa təsirlərə karbon qazı ilə bağlı məsələlər, yağıntılar və temperatur dəyişiklikləri daxildir. Dolayı təsirlərə su ehtiyatlarının mövcudluğu və mövsümi təsirləri, torpaq üzvi maddələrinin transformasiyası, torpaq eroziyası, zərərvericilərdəki dəyişikliklər və torpaqların deqradasiyası, səhralaşma səbəbindən əkin sahələrinin azalması daxildir. Beynəlxalq səviyyədə bu təsirlər, hətta əsas məhsul yığımını, bioloji maddələrin dəyişimini də zədələyəcək.
Önümüzdəki onilliklərdə iqlim dəyişikliyinin proqnozlaşdırılan təsirləri reallaşdıqca, yağıntıların daha çox dəyişkənliyi, quraqlıq ehtimalının və temperaturun artması aqrar sektora mənfi təsir göstərə bilər. 35 dərəcədən yuxarı istiliyin artması dənli bitkilərə xüsusi təhlükə yaradır. Bir çox hallarda temperaturun artması bitkilərin suya olan tələbatını da artıracaq. 2030-cu ilə qədər suya olan potensial tələb 16 % artacaq. Buzlaqların əriməsi su mənbələri üçün transsərhəd rəqabət suvarma sistemlərində ciddi sıxıntıya səbəb olacaq. Suvarılan kənd təsərrüfatı ərazilərinin 30 %-i ümumi aqrar məhsulun 80 %-ni verir. Yağıntılarda dəyişkənlik, quraqlıq ehtimalının və temperaturun artması kənd təsərrüfatına qeyri-mütənasib dərəcədə ciddi təsir göstərərək, Azərbaycanda regional və sektor bərabərsizliyini daha da ağırlaşdıra bilər.
Son onilliklərdə az məhsuldarlıqdan əziyyət çəkən pambıq sektoru isə daha yüksək temperaturdan faydalanacaq. Lakin su çatışmazlığı tarlalarının suvarılmasına təsir göstərə bilər. Suvarma üçün kifayət qədər su təmin edildikdə, XXI əsrin son onilliklərində pambıq məhsuldarlığının 4-5 % artacağı gözlənilir. Artan temperaturun XXI əsrin sonlarında Azərbaycanda qışlıq buğda və üzüm bağlarının əkilə biləcəyi yüksəkliklərdə əhəmiyyətli dəyişikliklərə səbəb olacağı proqnozlaşdırılır. 800–900 metr yüksəkliklərdə ən məhsuldar olan üzüm bağlarının 1400–1700 metr yüksəkliklərdə olan üzüm bağlarından daha məhsuldar olacağı, qışlıq buğda istehsalının isə 1600–1800 metr yüksəklikdə olacağı deməkdir. Azərbaycanda iqlim dəyişikliyinin yay və qış otlaq artımına təsiri ətrafında xeyli qeyri-müəyyənlik var. Bu sektorda məhsuldarlıq önümüzdəki onilliklərdə yağıntıların səviyyəsindən asılı olaraq müsbət və ya mənfi təsir göstərə bilən torpağın nəm səviyyəsi ilə müsbət əlaqəlidir. Quraqlıq ehtimalının artması bu sektorda istehsal prosesinin daha çox dəyişikliyə məruz qalmasına səbəb olacaq”.
Onu da qeyd edək ki, bu gün iqlim dəyişiklikləri və onların kənd təsərrüfatına təsiri bütün dünyanı narahat edir. Ona görə də indidən elə tədbirlər görülməlidir ki, kənd təsərrüfatı sektorunun bu sahəyə mənfi təsiri azaldılsın. Əks halda belə davam etsə, gələcəkdə ərzaq təhlükəsizliyinin təmin edilməsi sual altında olacaq. 2050-ci ildə dünyada insanların sayının 9 milyarda çatacağı gözlənilir. Ekspertlərin proqnozlarına görə, insanların ərzaq məhsullarına olan tələbatı 2 dəfə artacaq. Bunun üçün əkin sahələri olmalıdır. Bu gün iqlim dəyişmələri nəticəsində torpaqların deqradasiyası gedir, səhralaşma prosesi sürətlənir. Bu problemlərin həlli üçün qarşıda çox böyük işlər görülməlidir. Əks halda dünyanın daha ciddi problemlərlə üzləşməsi qaçılmaz sayılır.
Ramil QULİYEV
