Mərkəzi Bankın elan etdiyi göstəricilərə əsasən, bu ilin birinci yarısında problemli kreditlərin həcmi yenidən artıb. Belə ki, ölkədə vaxtı keçmiş kreditlərin məbləği bu il iyulun 1-nə 914,6 milyon manat təşkil edib. Bu, iyunun 1-i ilə müqayisədə 0,85% çoxdur. Problemli kreditlər ilin əvvəlinə nisbətən 2,4% artıb. İyunun sonuna vaxtı keçmiş kreditlərin ümumi kredit portfelində xüsusi çəkisi 6% təşkil edib. Bu nisbət ötən ilin sonuna 6,1%, ötən il iyunun sonuna isə 7,3% olub.
İyun ayının yekunlarında problemli kreditlərin həcmində aylıq artım 7.7 milyon manat olub. Problemli kreditlərin həcminin artımasında pandemiyanın təsirləri xüsusi rol oynasa da, bankların bahalı kredit siyasəti, o cümlədən bir sıra hallarda ödəmə qabiliyyətini yoxlamadan maliyyələşmələr həyata keçirilməsi də təsirsiz olmayıb. Eyni zamanda, depozit dividendləri ilə kredit faizləri arasında da kəskin fərq yaranıb. Artıq bəzi banklar xarici valyutada dividendlərə ya faiz ödənişi etmir, ya da cüzi dividend hesablayırlar. O da xüsusi qeyd edilməlidir ki, depozit dividendlərinin azalmasına baxmayaraq, kredit faizlərində nəzərəçarpan azalmalar yoxdur. Bu fonda yüksək kredit faizləri problemli kreditlərin həcminə təsir göstərir. Nəticədə 2021-ci ilin birinci yarısında qaytarıla bilməyən kreditlərin həcmində artım müşahidə olunub. Bu baxımdan faizlərin optimallaşdırılması və kreditlərə əlçatanlığın artırılması üçün Mərkəzi Bank tərəfindən daha sistemli tədbirlərin həyata keçirilməsinə ehtiyac var. Əks halda problemli kreditlər artmaqda davam edəcək. Bundan başqa, bankların kredit siyasətinə əl gəzdirmələri də vacibdir. Onu da qeyd edək ki, Mərkəzi Bankın qərarı ilə banklara kreditlərini qaytarmaqda çətinlik çəkən müştərilərin adlarını qara siyahıya salmamaq üçün verilən möhlət müddəti artırılıb. Bu isə problemli kreditlərin açıqlanan rəqəmdən daha yüksək olduğundan xəbər verir. Araşdırmalar göstərir ki, banklar yenə də sürətlə istehlak kreditlərinin verilməsinə başlayıblar. Bu istehlak kreditlərinin faizi kifayət qədər yüksəkdir. Ümumi kredit portfelində istehlak kreditlərinin həcmi bu fonda yenidən artır. İstehlak kreditləri artdıqca onların qaytarılması ilə bağlı da problemlər yaşanır. Bəzi insanlar düşünür ki, dövlət tərəfindən bir dəfə bu borcların bağlanması baş verdisə, yenidən bu addım atıla bilər. Bu səbəbdən, yüksək faizlə olsa da, kredit götürürlər. Nəticədə problemli kreditlərin həcmi də artır. Mərkəzi Bankın bu fonda yenidən istehlak krediti məsələsinə nəzər salması vacibdir. Bundan başqa, bank sferasında rəqabətli mühitin artırılması üçün xarici bankların birbaşa bazara daxil olmasına daha geniş şərait yaradılmalıdır. Bu halda kredit faizləri azala bilər. İndi dünyanın əksər ölkələrində kredit resursları çox ucuzlaşıb, hətta Avropa və Amerikada sıfıra yaxın vəziyyət yaranıb. Dövlətlər bunu bilərəkdən edirlər ki, iqtisadiyyat canlansın. Bu mənada, Azərbaycanda da Mərkəzi Bankın prosesə eyni yanaşma sərgiləməsi vacibdir. Hər halda, kredit siyasəti indiki kimi davam etsə, dövlətin prosesə müdaxilə etməyə məcbur qalacağı istisna olunmur. Çünki bankların kredit siyasəti iqtisadiyyata təhlükə yaradır. İndiki hal isə, ekspertlərin fikrincə, bir müddətdən sonra bank sektoru üçün çox böyük təhlükəyə çevriləcək.
Daha bir təhlükəli məqam odur ki, Azərbaycanda zərərlə işləyən bankların sayında artım var. Belə ki, əgər 2021-ci ilin birinci rübünü 2 bank zərərlə başa vurmuşdusa, ikinci rübdə ziyanla işləyən bankların sayı 7-yə yüksəlib. Bunlar “AccessBank”, “Bank Avrasiya”, “Günay Bank”, “Muğanbank”, “Yapı Kredi Bank” (Azərbaycan), “Pakistan Milli Bankı” (Azərbaycan) və “Bank Melli İran”dır (Azərbaycan). Hesabat rübündə “AccessBank” 2 milyon 159,0 min manat, “Bank Avrasiya” 4 milyon 279,16 min manat, “Muğanbank” 1 milyon 037,53 min manat, “Günay Bank” 252,51 min manat, “Yapı Kredi Bank” (Azərbaycan) 109,54 min manat, “Pakistan Milli Bankı” (Azərbaycan) 45,31 min manat, “Bank Melli İran” (Azərbaycan) isə 39,265 min manat zərər edib. Qeyd edək ki, bu banklardan “AccessBank”, “Bank Avrasiya”, “Yapı Kredi Bank” (Azərbaycan) və “Pakistan Milli Bankı” (Azərbaycan) bütöv yarım ili də zərərlə başa vurublar. Belə ki, 2021-ci ilin ilk yarısında sözügedən maliyyə təşkilatları müvafiq olaraq 2 024,0 min manat, 3 928,57 min manat, 231,69 min manat və 114,97 min manat zərər ediblər. Xatırladaq ki, pandemiya ili olan 2020-ci il ərzində banklarımız 567,8 milyon manat xalis mənfəət əldə edib. Mərkəzi Bankın məlumatına görə, bank sektorunun xalis mənfəəti ötən illə müqayisədə 5,8 faiz artıb. Ötən ili cəmi 3 bank zərərlə başa vurmuşdu. Bunlar Pakistan Milli Bankının Bakı filialı, “Bank BTB” və “Yelo Bank”dır. Adları çəkilən bankların zərəri müvafiq olaraq 212 min manat, 9,13 milyon manat və 39,749 milyon manat olub. Bank BTB və “YeloBank” bu ilin ilk rübündən mənfəətə çıxmağı bacarıblar. İndi bu ilin ikinci rübdə ziyanla işləyən bankların sayının artması ciddi narahatlıq yaradır. Məhz bu səbəbdən baş bankın proseslərə müdaxilə etməsi vacib hesab olunur.
Ramil QULİYEV
