Son illərdə Azərbaycanda istismar müddətini başa vurmuş köhnə avtomobillərin sayının sürətlə artması müşahidə edilir. Belə avtomobillər daha təhlükəli olmaqla yanaşı, həm də ekoloji cəhətdən ciddi təhdid mənbəyi hesab edilir.
İndilikdə isə Azərbaycan avtomobil parkında yaşı 5 ilə qədər olan avtomobillərin sayının ardıcıl azalması müşahidə edilir. Cəmi 7 il öncə, yəni 2014-ci ildə ölkədəki hər 100 avtomobildən 17-si yaşı 5 ilədək olan avtomobillər idi. Statistika Komitəsinin sonuncu məlumatına görə, 2020-ci ilin əvvəlində bu göstərici cəmi 4-ə bərabər olub. Yəni altı il ərzində yeni avtomobillərin ölkədəki bütün avtomobillər arasındakı xüsusi çəkisi dörd dəfədən çox azalıb. Əvəzində, istismar müddəti 10 ildən çox olan avtomobillərin ölkənin avtoparkında payı ardıcıl artmaqdadır. Artıq ölkədəki hər 100 avtomobildən 77-nin istismar müddəti 10 ildən çoxdur. 2014-cü ildə bu göstərici cəmi 62 faizə bərabər idi.
Hətta dövlət qurumları da ölkədə avtomobil parkının yaşının artması ilə bağlı narahatlıqlarını dilə gətirirlər. Axı, istismar müddəti çox olan avtomobillərin istifadəsi ekologiyaya daha çox zərər vurur. Hesablamalara görə, Azərbaycanda atmosferə atılan çirkləndirici maddələrin 80 faizindən çoxuna məhz avtomobillər səbəb olur. Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi də bir müddət əvvəl Azərbaycandakı avtomobillərin buraxılış illəri ilə bağlı statistikanın ürəkaçan olmadığını açıqlamışdı. Açıqlamada diqqət çəkən daha bir məqam son illərdə ölkədə sayı artan hibrid avtomobillərlə bağlı idi: “Minlərlə hibrid avtomobil idxal olunub. Onların sayı bizi sevindirsə də, yaşı və köhnəliyi sevindirmir. Gömrük rəsmiləşdirilməsi zamanı onların hər birinin təxminən 5 min dollar qiyməti var. Bu onu göstərir ki, onların 10 və daha yuxarı yaşı var. Bu da onu göstərir ki, Azərbaycanın avtomobil parkı köhnədir və onun yenilənməsi üçün işlər görülməlidir”. Gömrük statistikasında da artıq hibrid avtomobillərin ölkəyə gətirilən avtomobillərin ciddi bir hissəsini təşkil etdiyi görünür. Rəsmi rəqəmlərə görə, 2021-ci ilin ilk altı ayı ərzində ölkəyə ümumilikdə 36 min 741 ədəd minik avtomobil gətirilib. Həmin avtomobillərin 4 min 878 ədədini (13.2%) məhz daxili yanma mühərriki ilə yanaşı, elektrik mühərrikilə də hərəkətə gətirilən nəqliyyat vasitələri təşkil edib. Köhnə avtomobillərin sayının artması avtomobil ehtiyat hissələrinə xərclərin həcminə də təsirsiz ötüşmür. Dövlət Statistika Komitəsinin göstəricilərinə görə, 2015-2020-ci illər ərzində ölkədə həmin xərclərin həcmi 70 milyon manatdan 400 milyon manatadək yüksəlib.
Ekspertlər bildirir ki, bu baxımdan Azərbaycanda ömrünü başa vurmuş köhnə avtomobillərin yeniləri ilə əvəz edilməsi üçün hibrid və elektrik avtomobillərin ölkəyə gətirilməsini stimullaşdırmaq əhəmiyyətli rol oynaya bilər. Ölkəyə idxal olunan hibrid avtomobillər üzərindən aksiz götürülsə, gömrük rüsumu ödənişi və əlavə dəyər vergisi azaldılsa, bu avtomobillərin qiyməti ən azı 40 faiz ucuzlaşar. Düzdür, elektrik avtomobilləri ilə bağlı ciddi gömrük güzəştləri var. Hazırda elektromobillərə aksiz vergisi və əlavə dəyər vergisi tətbiq olunmur, amma 15 faizlik gömrük rüsumu tətbiq olunur. Hibrid avtomobillərə də eyni qaydanın tətbiqi vacib hesab olunur. Qeyd edək ki, ekoloji baxımdan da hibrid və elektrik avtomobillər daha faydalıdır. Çünki köhnə avtomobillər ekologiyanı daha çox çirkləndirir. Bu arada qeyd edək ki, “Yol hərəkəti təhlükəsizliyinin təmin olunması üzrə Dövlət Proqramı”nda köhnə avtomobillərin utilizasiya proqramının hazırlanması və icrası nəzərdə tutulub. Utilizasiya proqramı işə düşdükdən sonra artıq avtomobil parkının yenilənməsi istiqamətində nəzərəçarpacaq nailiyyətlər əldə edilə bilər. Lakin prosesin nə zaman həyata keçiriləcəyindən hələ bir xəbər yoxdur.
Dünya təcrübəsində ən çox istifadə edilən variantlardan biri odur ki, köhnə avtomobili əlindən alınan şəxsə onun əvəzində ödəniş edilir. Ödəniş avtomobilin bazar qiymətinə uyğun həyata keçirilir. Əgər avtomobilin qiyməti baha olursa, o zaman dövlət tərəfindən şəxsə yeni avtomobil təqdim edilir. Azərbaycanda da bundan istifadə mümkündür. İstənilən halda, avtomobil parkında yeni maşınların sayı artmalıdır. Çünki köhnə avtomobil həm ətraf mühiti çirkləndirir, həm də nəqliyyat qəzası zamanı ölüm risqi çoxalır.
Daha bir təhlükəli məsələ ölkəyə gətirilən dizellə işləyən avtomobillərdir. Son illər Avropa ölkələrində, sağlamlığa ciddi zərər vurduğu əsas gətirilərək, dizel yanacağı ilə işləyən avtomobillərin istifadəsi ilə bağlı şərtlər ağırlaşdırılır. Bu da Avropa ölkələrində dizellə işləyən köhnə avtomobillərin qiymətinin kəskin düşməsinə gətirib. Avropada təbiət düşməni olaraq görülən bu avtobillər Azərbaycanın da bazarına sürətlə gəlməyə başlayıb. Hesab edilir ki, bu istiqamətdə də müvafiq qabaqlayıcı tədbirlər görülməlidir. Bu halda dövlət ekoloji cəhətdən təmiz və qənaətcil avtomobil idxalını stimullaşdırsa, heç kim dizellə çalışan avtomobil almaz.
Tahir TAĞIYEV
