Aparılan hesablamalar göstərir ki, bu ilin yanvar-iyul aylarında Azərbaycanda 47 milyard 262,3 milyon manatlıq və yaxud ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 2,7 % çox ümumi daxili məhsul (ÜDM) istehsal olunub. Son 1 ildə iqtisadiyyatın neft-qaz sektorunda əlavə dəyər 3,1 % azalıb, qeyri-neft-qaz sektorunda isə 5,3 % artıb.
Bundan başqa, büdcə gəlirlərinin formalaşmasında da qeyri-neft-qaz sektoru həlledici rol oynamağa başlayıb. Belə ki, cari ilin 7 ayında qeyri-neft-qaz sektorundan daxilolmalar 3 milyard 813,2 milyon manat olub, proqnoza 119,7 faiz əməl edilib. Dövlət büdcəsinə proqnozdan əlavə 628,1 milyon manat daxil olub. Ümumilikdə, ödənilən vergilərin 72,3 faizi qeyri-neft-qaz sektorunun, 27,7 faizi isə neft-qaz sektorunun payına düşüb. İxracda da qeyri-neft-qaz sektorunun payının artması müşahidə edilir. Düzdür, burada əsas rol hələ də neft-qaz sektoruna məxsusdur. Lakin artım dinamikası baxımından qeyri-neft-qaz sektoru ön planda yer almağa başlayır. 2021-ci ilin ilk 7 ayı ərzində Azərbaycanın ixracı 11,4 milyard dollar, qeyri-neft sektoru üzrə 1,4 milyard dollar təşkil edib. Qeyri-neft sektoru üzrə ixrac 2020-ci ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 316,7 milyon dollar və ya 30,5 % artıb. Belıliklə, ixracda qeyri-neft-qaz sektorunda artım dinamikası daha yüksək olub. Millət vəkili Vüqar Bayramov bildirir ki, qeyri-neft sektorunun ölkənin 3 əsas makroiqtisadi göstəricisində (ümumi daxili məhsul, dövlət büdcəsinin gəlirlərinin formalaşması və ixracat) payının artırılması prioritetdir. Artıq iki istiqamət üzrə ümumi daxili məhsul və dövlət büdcəsinin gəlirlərinin formalaşmasında qeyri-neft sektorunun payının artması müşahidə olunur. ÜDM-in 70 faizinə yaxını qeyri-neft sektorunun payına düşür. Dövlət gəlirlərinin 46 faizi qeyri-neft sektorunun payına düşür və 2015-ci illə müqayisədə bu, 2 dəfəyə yaxın artım deməkdir. Deputat qeyd edib ki, ixracatda qeyri-neft sektorunun payının artırılması əsas hədəflərdən biridir: “Çünki bu, ölkəyə daxil olan valyutanın şaxələndirilməsinə imkan verəcək. Azərbaycan neft ölkəsidir və eyni zamanda, bu ildən etibarən daha çox mavi qaz ixrac edəcək. O baxımdan hələlik gözlənilən ondan ibarətdir ki, neft və qaz sektoru Azərbaycanın ümumi ixracatında əsas məhsul olacaq. Amma təbii ki, qeyri-neft sektorunun inkişafı fonunda qeyri-neft ixracatının artırılması vacibdir". O bildirib ki, 2015-ci illə müqayisədə 2019-cu ildə Azərbaycanın qeyri-neft ixracatı təxminən 2 dəfəyə yaxın artıb. 2021-ci ilin 6 ayın yekunları göstərir ki, Azərbaycanın qeyri-neft ixracatı rekord səviyyədə artıb: “Amma bu proses mərhələli olacaq. Çünki bütün hallarda Azərbaycan uzunmüddətli dövrdə enerji istehsal və ixrac edən ölkədir. Qeyri-neft sektorunun ixracatda payının artırılması mərhələli şəkildə həyata keçirilir. İslahatlarda da əsas hədəf odur ki, daha qısa zamanda qeyri-neft sektorunun ixracatda payı artırılsın. İlkin hədəf odur ki, ixracatın həcmində artımlar olmaqla, yaxın illərdə ümumi ixracatın üçdəbirinin qeyri-neft sektorunun hesabına formalaşmasına nail olunsun. Növbəti illər üçün həyata keçirilən islahatlar bu hədəfin reallaşmasına imkan verəcək. Digər ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, qeyri-neft sektorunun ümumi ixracatda payının artırılması mərhələli prosesdir. İslahatlar davam etdikcə qeyri-neft sektorunun ümumi ixracatda payının artmasını müşahidə edəcəyik". Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin professoru Elşad Məmmədov isə “sputnik” portalına bildirib ki, Azərbaycan ixracatında neft və qaz məhsullarının 90 faizə yaxın paya malik olması təəccüblü deyil: “İxracatda struktur və keyfiyyət dəyişikliyinə nail olmaq asan məsələ deyil. Yüksək texnoloji tutumlu ixracatın xüsusi çəkisinin artımı üçün ilk növbədə ölkə daxilində istehsal proseslərinin artımına yönəlmiş investisiya siyasətinə ehtiyac var. Bunun üçün adekvat pul-kredit siyasəti olmalıdır. Eyni zamanda, əsas qeyri-neft və xüsusilə qeyri-xammal sektoru üzrə ticarət tərəfdaşları ilə texnoloji korporasiyaya, iqtisadi inteqrasiyaya getmək lazımdır. Bununla yanaşı, əsas ixrac bazarlarında effektiv iş aparılmalıdır. Bütün bunlar olmadan qeyri-neft sektoru üzrə ixracatın xeyli dərəcədə artırılmasına nail olmaq mümkün deyil. İlk növbədə innovasiya tutumlu investisiyalar artmalı, digər tərəfdən texnoloji korporasiya və regional iqtisadi inteqrasiya sürətlə inkişaf etməlidir". İstənilən halda isə, qeyri-neft-qaz sektorunun xüsusi çəkisinin bundan sonra da iqtisadiyyatda artımı davm edəcək. Özü də ixracda qeyri-neft-qaz sektoru bazarı geniş coğrafiyanı əhatə edir. Cari ilin yanvar-iyul aylarında Azərbaycandan qeyri-neft məhsullarının ən çox ixrac olunduğu ölkələrin sırasında Rusiya, Türkiyə, İsveçrə, Gürcüstan və ABŞ qərarlaşıb. Lakin Azərbaycan qeyri-neft-qaz sektoruna aid məhsullar ixrac etdiyi ölkələrin siyahısını daha da genişləndirməyi düşünür. Bu fonda beynəlxalq maliyyə təşkilatları və reytinq agentlikləri yaxın gələcəkdə Azərbaycanın iqtisadi inkişafı ilə bağlı kifayət qədər müsbət proqnozlar verir. Bu halda Beynəlxalq Valyuta Fondu 2021-ci ildə ölkəmizin ÜDM artımının 2,3%-dən çox olacağını, Dünya Bankı 2,8%, “Moody's” 3,5%, “Fitch Ratings” 2,5%, “S&P Global Ratings” 2,1% həcmdə olacağını hesab edir.
Ramil QULİYEV
