Ölkənin sığorta bazarının təhlili burada hələ də inkişafın lazımı həddə olmadığını üzə çıxarır. Eyni zamanda belə bəlli olur ki, bir-biri ilə müqayisədə də sığorta şirkətlərinin səmərəlilik fəaliyyəti əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir.
Məlumat üçün qeyd edək ki, bu ilin yanvar-iyun aylarında Azərbaycanda toplanmış 452,366 milyon manat sığorta haqqının 358,058 milyon manatı və yaxud 79,2%-i 5 sığorta şirkətinin payına düşüb. Həmin şirkətlər "PAŞA Həyat Sığorta", "PAŞA Sığorta" ASC-lər, Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkəti (“Azərsığorta”), “Qala Sığorta” və “Atəşgah Həyat Sığorta” ASC-lərdir. 6 ay ərzində ən az sığorta haqqı toplamış sığorta şirkətləri isə bazara yeni daxil olmuş “Meqa Həyat Sığorta”, eləcə də "Naxçıvan Sığorta", “Aqrar Sığorta Müştərək Sığorta Şirkəti”, “Bakı Sığorta” və “Xalq Həyat Sığorta” ASC-lərdir. Adları çəkilən şirkətlər ümumilikdə 7,843 milyon manat sığorta haqqı toplayıb ki, bu da ümumi yığımların 1,7%-i deməkdir. Qalan 10 sığorta şirkətinin ümumi yığımları isə 86,465 milyon manat və ya 19,1% təşkil edib. Ekspertlər qeyd edir ki, sığorta bazarı Azərbaycanda ən perspektivli və ən çox ehtiyac hiss edilən bazarlardan biridir. Hətta bank bazarında bu daha vacibdir. Amma bu və ya digər səbəblərdən sığorta bazarı ölkəmizdə çox az inkişaf edib. Onun maliyyə həcmi də bank bazarından xeyli azdır. Halbuki, dünya ölkələrində sığorta bazarı hədsiz genişdir. Bəzi hallarda sığorta şirkətləri bank belə təsis edirlər. Azərbaycanda isə tərsinədir, banklar sığorta şirkəti təsis edir. Bunun ümdə səbəblərindən biri sığorta şirkətlərinin hələ də effektiv fəaliyyət qura bilməməsidir. Dünya praktikasına nəzər saldıqda görünür ki, müxtəlif sahələrdə risqləri minimuma endirmək üçün sığortanın inkişafı həm iqtisadi, həm də sosial əhəmiyyətə malikdir. Bununla belə, ölkəmizdə əhali əsasən icbari sığorta əməliyyatlarının iştirakçısı olur. Amma insanların könüllü sığorta növlərində iştirak etməsi vacibdir. Bunu əngəlləyən səbəb isə hələ də sığorta bazarına inamın olmamasıdır. Elə bu səbəbdn sığorta bazarını ayaqda saxlayan yalnız icbari sığortadır. Hazırda ölkədəki bütün sığorta şirkətləri icbari sığorta bazarının iştirakçısıdır. Onlar isə əsasən nəqliyyat vasitəsi sahiblərinin mülki məsuliyyətinin icbari sığortasına maraq göstərir, "Avtomobillərin icbari sığortası" kimi tanınan bu sığorta növünün hesabına sığorta haqqı toplamağa çalışır. Halbuki, bu sahədə zərərlilik kifayət qədər yüksəkdir və getdikcə artır. Belə ki, bu ilin ilk yarısında avtomobillərin icbari sığortasından toplanmış hər 100 manat sığorta haqqının 69 manatı ödənişə yönəldilib. Halbuki, kasko sığortası kimi tanınan avtomobillərin könüllü sığortasında zərərlilik hər 100 manata 40 manatdır. Sığorta bazarı eksperti Əli Bayramov bildirir ki, sığorta şirkətləri işini düzgün qurmayıb, odur ki, avtomobillərin icbari sığortasında zərərlilik çoxdur: "Bir avtomobil sahibindən yığılan icbari sığorta haqqının orta məbləği 100 manatdır. Bunun isə 45-55 manatı ödənişə gedir. Həmçinin, bu sığorta növü üzrə sığorta şirkətlərinin inzibati xərcləri də kifayət qədər yüksəkdir. Onlar işlərini effektsiz qurduğuna görə sığorta şəhadətnaməsinə çəkilən xərc kifayət qədər yüksəkdir. Bu da hardasa 25-30 manat, yaxud 25-30% civarındadır. Həmçinin hər sığorta şəhadətnaməsinin haqqının 5%-i dövlətə ödənilir. Bu da sığorta şirkətləri üçün xərcdir. Nəhayət, sonuncu sığorta vasitəçilərinə ödənilən komissiya haqlarını göstərə bilərik. Qanunlarımız deyir ki, bu icbari sığorta növü üzrə 15%-dən artıq komissiya haqqı vermək olmaz. Buna baxmayaraq, sığorta şirkətləri sanki bir-birilə yarışa girir. Nəticədə komissiyanın həddi hətta çox hallarda 40%-ə çatır. Bütün bu rəqəmləri toplayanda görürük ki, xərc-gəlir nisbəti 100%-i keçir. Bəzən sığorta şirkətləri çalışır ki, komissiyaların məbləğini azaltsınlar. Görünən odur ki, həmrəylik, birlik yoxdur. Onlar iclasda razılıq əldə edib çıxırlar, amma sonra hərə öz bildiyini edir”.
Ekspert “report” portalına açıqlamasında qeyd edib ki, könüllü sığortanın inkişafına dəstək vermək lazımdır: “Bütün ölkələrdə sığorta bazarının meyarı könüllü sığortaların həcmi ilə ölçülür. Yəni əgər biz Azərbaycanda bazarın genişlənməsini, böyüməsini, inkişaf etməsini istəyiriksə, könüllü sığorta növlərinə daha çox fokuslanmalıyıq. Belə fokus yoxdur. Görünən odur ki, sığorta şirkətləri özlərinə əziyyət vermək istəmir, elə primitiv sığortaçılıqla məşğul olmaq niyyətindədirlər. Bəzi şirkətlər üçün icbari sığorta haqlarından yığılan pullar şirkətin nağd pul dövriyyəsinə dəstək verir. Yəni Azərbaycan sığortaçıları o qədər bərbad vəziyyətdədir ki, icbari sığortasız məhv olar. Bunun qabağını almaq lazımdır. Könüllü sığorta növlərinin ümumiyyətlə inkişaf etməməsi sığorta bazarı iştirakçılarının qeyri-peşəkarlığı, dayaz savadlılıqla, eyni zamanda ölkəmizdə sığortaya olan etibarsızlıqla bağlıdır. Bunu isə sığorta şirkətləri özləri yaradıblar və təbii ki, bir kütlə də var ki, ümumiyyətlə sığortanı anlamır. Deməli, orada da maarifləndirmə işləri aparmalıyıq".
Onun fikrincə, bazara yeni könüllü sığorta məhsulları buraxılmalıdır: "Zaman keçdikcə yeni-yeni risqlər meydana çıxır. Məsələn, 80-90-cı illərdə kiber risqlər absurd sayıla bilərdisə, hazırda kiber risqlər dünyanı məhv eləməklə məşğuldur. Amma bizdə kiber risqləri sığortalayan bir sığorta şirkəti varmı? Yoxdur. Bu gün bahalı avtomobili könüllü sığortalamaq üçün müraciət etsək, ya "yox" cavabı alacağıq, ya da çox böyük vaxt lazım olacaq. Bu da bizim bazarın peşəkar deyil, həvəskar olmasından irəli gəlir. Hesab edirəm ki, sığorta bazarı olmadan iqtisadiyyatı təsəvvür etmək mümkün deyil. Bu baxımdan hesab edirəm ki, İqtisadiyyat Nazirliyi bir təşəbbüskar olaraq Azərbaycanda könüllü sığorta bazarının böyüməsi üçün yanaşmalar tətbiq etməlidir. Əminliklə deyə bilərəm ki, könüllü sığorta bazarının böyüməsinə imkan var. Agentlik bazarını püxtələşdirmək lazımdır. Çünki agent sığorta məhsullarını insanlara satanlardır. Bir agent olmadan, satıcı olmadan, biz bu vaqonu yerindən tərpədə bilmərik”. Belə hesab edilir ki, ölkədə həm də ikiqat sığorta sistemini inkişaf etdirmək, eyni zamanda sığortaçıların özlərini də sığortalamaq lazımdır. Bundan başqa, vətəndaşlar könüllü sığorta prosesinin iştirakçısı olmaq istəmirlər. Bu da könüllü sığortanın faydalarının lazımınca təbliğ olunmamasından irəli gəlir.
Ramil QULİYEV
