Azərbaycan iqtisadiyyatında qeydə alınan inkişaf maliyyə sektoruna da öz təsirini göstərməkdədir. Bu fonda milli valyutaya etimad artmaqda, dollara, avroya tələb azalmaqdadır. Belə vəziyyət dollarla banklara qoyulan əmanətlərə də təsir edir.
Mərkəzi Bankın son məlumatında da deyilir ki, valyuta bazarında sabitlik şəraitində həm depozit, həm də kreditlər üzrə dollarlaşmanın azalması davam edir. Bu da milli valyutaya inamın artdığını göstərir. Baş bank bununla yanaşı bildirir: “Monetar şərait iqtisadi artımın dəstəklənməsi ilə makroiqtisadi sabitliyin qorunması arasında optimal balansın saxlanmasına xidmət etməkdədir. Əsasən vahid xəzinə hesabı qalığının artması ilə bağlı pul bazasının ilin əvvəlindən dəyişimi neqativ zonada qalmaqdadır. Bu şəraitdə iqtisadiyyatın likvidliyinin dəstəklənməsi məqsədilə sterilizasiya əməliyyatlarının həcmi azaldılıb. Kredit aktivliyinin tədrici bərpası davam edir. Birinci rübdə bank sistemi üzrə kredit portfeli 1.4%, o cümlədən biznes kreditləri 1%, ipoteka kreditləri 4.4%, istehlak kreditləri 0.5% artıb. Makroprudensial yumşalmaların bir çoxunun iyul ayının 1-dək uzadılması kredit aktivliyinə əlavə dəstək verməkdədir”. Belə vəziyyətdə əhalinin də dollara tələbinin azalması qeydə alınır. Mərkəzi Bankın sədri Elman Rüstəmov da bildirib ki, Dövlət Neft Fondu bu il valyuta satışlarını azaldıb və 140 milyon ABŞ dollarına qənaət edib: "Valyuta bazarında profisit var və tam tarazlıq hökm sürür". Qeyd edək ki, bu ilin ilk rübündə Neft Fondu valyuta hərraclarında 1 milyard 480 milyon dollar məbləğində vəsait satıb. Bu da 2020-ci ilin ötən dövrü ilə müqayisədə 46,6% azdır.
Ekspertlər qeyd edir ki, dollara tələbin azalması və ölkəyə daxil olan dollar kütləsiinin artımı fonunda ABŞ valyutasının manat qarşısında ucuzlaşması da istisna olunmur. Qeyd edək ki, dünya bazarlarında neft və qazın artma qiyməti Azərbaycana daxil olan dollar kütləsinin həcmini sürətlə artırır. Neftin bahalaşmaqda davam etməsi il ərzində Azərbaycanın daha çox dollar vəsaiti əldə etməsinə şərait yaradır. Artıq cari ilin yanvarından etibarən neftin qiyməti 30% artaraq böhrandan əvvəlki səviyyəyə çatıb. Ekspertlər bildirir ki, dünya iqtisadiyyatı dirçəlməyə başlayıb, məhdudiyyətlər aradan qaldırılır, dünyada kütləvi peyvəndləmə davam edir. Bu fonda enerji daşıyıcılarına tələbat qiymətlərin yüksəlməsinə gətirib. Rusiyanın “RİA Novosti” portalı bu xüsusda yazır: “2020-ci ildə neft sahəsi bir neçə dəfə enmə dalğası yaşayıb. Buna bir sıra amillər kompleksi səbəb olub. Həmin amillərdən əsasları tələbatın kəskin azalması şəraitində istehsalın həddən artıq yüksək olması və pandemiya ilə əlaqədar qapanmalardır. Ötən ilin mart ayında neftin qiyməti iki dəfədən artıq ucuzlaşaraq bir barrel üçün 30 dollara qədər düşüb. Lakin payızın sonlarında Qərb peyvəndlərinin uğurla sınaqdan çıxarılması və ABŞ-da keçirilən prezident seçkilərində Co Baydenin qələbəsi bazarda qiymətlərin artımına səbəb olub. Yanvar ayında qiymətlər son səkkiz ayda maksimum həddə çatıb və bu artım OPEC ölkələrinin növbəti qərarları və neft hasilatının məhdudlaşdırılması fonunda baş verib. Beləliklə, fevral ayında “Brent” markalı neftin bir barrelinin qiyməti 65 dollara – böhrandan əvvəlki səviyyəyə çatıb.
Mart ayında isə "qara qızıl"ın qiyməti 61 dollara düşüb – Avropada koronavirusun üçüncü dalğası və qapanma elan olunub. Lakin bu, ümumi trendin qarşısını almayıb. Avropadakı məhdudiyyətlər geridə qaldıqdan sonra kotirovkalar yenidən yuxarı üz tutub. Geniş vüsət almaqda olan peyvəndləmə öz işini gördü. Bir sıra ölkələrdə koronavirus ocaqları olmasına rəğmən, neftə tələbata dair proqnozlar xeyli yaxşılaşıb. Dünya iqtisadiyyatı getdikcə bərpa olunur. Belə ki, mart ayında Beynəlxalq Energetika Agentliyi cari ildə tələbatın sutkada 96,5 milyon barrelə çatacağını və pandemiya ilə əlaqədar ötənilki itkilərin 60%-nin əvəzinin ödəniləcəyini proqnozlaşdırıb. Bundan əlavə, ABŞ-da neft hasilatının kəskin azalması və OPEC-lə müqavilə çərçivəsində Səudiyyə Ərəbistanının könüllü məhdudiyyətlərdən sonra qlobal neft daşınmaları gündə 2 milyon barrelə qədər azaldı. Belə ki, aprel ayında kartel hasilatı 7,9 milyon barrel, may ayında - 7,3 milyon, iyunda 6,6 milyon, iyulda isə 5,76 milyon barrel azaldacaq. Bütün bunlar xam neftin qiymətini artırır. Daha bir amil: məlum olub ki, pandemiya dövründə yığılıb qalmış ehtiyatlar, demək olar ki, tükənib. Belə ki, inkişaf etmiş ölkələrin neft saxlanclarında "pandemiyadan qalmış artıqlar"ın cəmi 20%-i qalıb. Belə ki, ötən ilin iyulunda anbarlarda 249 milyon barrel "qara qızıl" var idisə, hazırda cəmi 57 milyon barrel neft qalıb. Bunun özü də OPEC+ müqaviləsi iştirakıları tərəfindən hasilatın azaldılmasının nəticəsidir. "Pandemiyadan qalmış artıqlar"ın, demək olar ki, hamısı Çində cəmləşib. Məsələn, ABŞ-da isə qalan ehtiyatların həcmi bəhrandan əvvəlki səviyyədə, yəni cəmi 1,28 milyard barreldir. Tankerlərdə olan ehtiyatlar da azalmaqda davam edir.
Hələ fevral ayında “JP Morgan” analitikləri yeni neft superdövrünün başlanmasını sezmişdilər. Belə ki, ən iri investisiya banklarından birinin iqtisadçıları aşağıdakı əlamətləri qeyd edirdilər: kənd təsərrüfatı malları, metalların qiymətində artım və neftin qiymətinin 50 dolları keçməsi. Son 100 il ərzində əmtəə-xammal bazarında bu cür dörd superdövr olub. Sonuncu belə dövr 1996-cı ildə başlanıb və onun ən yüksək zirvəsi 2008 ci ildə olub. Buna dünyanın əsas neft istehlakçısı olan Çinin iqtisadi inkişafı səbəb olub.
Hazırkı yüksəlişin səbəbi isə pandemiyadan sonrakı dirçəliş, həddən artıq yumşaq pul-kredit və büdcə siyasəti (minimal faiz drəcələri, müxtəlif ölkələrin mərkəzi banklarının büdcə stimullaşdırması tədbirləri), dolların zəifləməsi, inflyasiyanın artımı və ekoloji tədbirlərdir. Eyni zamanda, vəziyyət 2000-ci illərdəki ilə oxşardır: xammal bazarlarında kotirovkalar uzun illərin maksimum həddindədir. Məsələn, Çin böyük həcmdə qarğıdalı və soya aldıqdan sonra ABŞ-da kənd təsərrüfatı bitkilərinin qiyməti rekord həddə çatıb. Qlobal ehtiyatların azalması isə defisit qorxusu yaradır. Neftə gəldikdə, “JP Morgan” ekspertləri hesab edir ki, hazırda "qara qızıl" pandemiya dərinliklərindən inamla çıxır, belə ki, təklif tədricən azalır". Əmtəə bazarında qiymət artımını “Goldman Sachs Group”, “Bank of America”, “Ospraie Management” ekspertləri də gözləyir. Məsələn, “Goldman Sachs” cari ilin dördüncü rübündə “Brent”in bir barrelinin 65 dollar olacağını proqnozlaşdırırdı. Halbuki, artıq 67 dollardır. Ona görə də hazırkı proqnozlar, neft artıqlarının tükənməsini də nəzərə alsaq, daha real görünür. “Citigroup” ekspertləri isə hesab edirlər ki, tələbat artmaqda davam etdikcə xammalın ehtiyatları sutkada 2,2 milyon barrel azalmaqda davam edəcək. Nəticədə “Brent” markalı neftin cari ildə qiyməti 74 dollar və daha artıq olacaq”. Artan neft qiymətləri təbii olaraq Azərbaycana daxil olan dollar kütləsini artıracaq. Bu da, ekspertlərə görə, manat-dollar nisbətinə təsir edə bilər.
Ramil QULİYEV
