Ölkənin bank sektoru üçün yenidən özünü qabarıq şəkildə büruzə verən məsələlərdən biri də vaxtı keçmiş kreditlərin həcmində qeydə alınan artımdır. Azərbaycanda vaxtı keçmiş kreditlərin məbləği bu il martın 1-nə 917,5 milyon manat təşkil edib. Mart ayında bu göstərici daha da artıb və tezliklə 1 milyard manatı keçməsi gözlənilir.
Özü də nəzərə almaq lazımdır ki, banklar tərəfindən artıq kredit restrukturizasiyası, yəni kreditin və ya onun ödənilməsi şərtlərinin dəyişdirilməsi həyata keçrilmir. Halbuki, ötən il vaxtı keçmiş kreditlərin ödənilməsində banklar tərəfindən edilən güzəştlər problemli kreditlərlə bağlı təhlükəli vəziyyətin yaranmasının qarşısını aldı. Mərkəzi Bankın hesabatında da deyilir ki, pandemiya ilə əlaqədar ümumilikdə 2020-ci il ərzində Azərbaycandakı banklar tərəfindən 1,2 milyard manat məbləğində 52 minə yaxın kredit restrukturizasiya olunub. Restrukturizasiya olunmuş kreditlərin məbləğ üzrə 87%-i biznes, 9%-i istehlak, 4%-i ipoteka kreditlərinin payına düşüb. Bank və maliyyə məsələləri üzrə ekspert Əkrəm Həsənov bildirir ki, ötən ilin aprelində Mərkəzi Bank pandemiya ilə bağlı banklara tövsiyə xarakterli məktub göndərib: "Banklara tövsiyə edilib ki, kreditlər üzrə gecikməni gecikmə kimi saymayın və cərimə hesablamayın. Bu tövsiyə oktyabrın 1-dək verilmişdi və sonra ilin sonunadək uzadıldı. Lakin bu il tövsiyənin müddəti uzadılmadı. Bu il artıq banklar müştərilərə cərimə hesablayır, kredit üzrə gecikməni gecikmə kimi sayır, onları məhkəməyə verirlər. Düzdür, keçən il də banklar əksər hallarda bu tövsiyəni nəzərə almırdılar, yəni müştərilərdən borcun ödənilməsini tələb edirdilər, məhkəməyə də verirdilər. Mərkəzi Bank buna qarşı heç bir tədbir görə bilmirdi və qanuna görə tədbir görə də bilməz". O “sputnik” poralına bildirib ki, banklar özəl qurumlardır və heç kəs onlara deyə bilməz ki, müştəriyə güzəşt et: "Yalnız dövlət banklara bunu kompensasiya edə bilər. Necə ki, 2019-cu ilin fevral ayında dollar kreditləri ilə bağlı dövlət bunu kompensasiya etdi. Mərkəzi Bank kreditlərlə bağlı banklara tövsiyə edə bilər. Bankların da bu tövsiyəyə əməl edib-etməyəcəyi öz işləridir. Ötən il göstərdi ki, banklar bu tövsiyəyə bir çox hallarda riayət etmir. Hazırda banklar problemli borclar üzrə tədbirlər görürlər. Son dövrdə sərt karantin rejimi yoxdur, iş yerləri bağlanmayıb, iqtisadi fəaliyyət aktivləşib və bankların da fəallığı artıb. Bununla yanaşı, Azərbaycanda problemli kreditlər də artıb, sadəcə, gözlənildiyindən az artıb. Bu təkcə bizdə deyil, pandemiya dövründə bütün dünyada problemli kreditlərdə artım müşahidə edilir".
Hesab edilir ki, Azərbaycanda problemli kreditlərin artımı yenidən bank sektoru üçün ciddi fəsadlar yarada bilər. Araşdırmalar göstərir ki, bankların bahalı kredit siyasəti vəziyyəti yenidən gərginləşdirir. Bu səbəbdən kreditlərlə bağlı məsələyə dövlətin müdaxiləsi vacib hesab edilir. Dünya Bankının Azərbaycan üzrə ölkə meneceri Sara Maykl da bu xüsusda maraqlı fikirlər səsləndirir: “Hazırda Azərbaycanın milli valyutası sabitdir və ötənilki qarışıqlığı [neftin qiymətinin ucuzlaşması valyuta bazarında təzyiqin güclənməsinə gətirib çıxarması] nəzərə alsaq, bunun təqdirəlayiq hal olduğunu deyə bilərik”.Onun sözlərinə görə, təmsil etdiyi qurum Azərbaycanda aparılan islahatlara dəstək verməyə hazırdır: “Düşünürəm ki, ötən il bankların kredit portfellərinin həcmində azalmalar baş verib və hökumət problemli kreditlərlə bağlı məsələləri həll etmək üçün bir sıra addımlar atıb. Depozitlərlə bağlı müəyyən çətinliklər mövcuddur və düşünürəm ki, hökumət bank sektorunu gücləndirmək üçün doğru addımlar atır. Dünya Bankının hər ay yenilənən iqtisadi proqnozlarında həm də bu sektorda baş verənlərlə bağlı rəsmi mövqeyimiz yer alır. Artıq hökumətin bank sektorunda həyata keçirmək istədiyi islahatlarla bağlı əsas diqqətdə saxladığı məsələləri açıqladığını hesab edirəm. Dünya Bankı olaraq, biz Azərbaycana bu sahədə də dəstək göstərməyə və sektoru analiz etməyə hazırıq”.
Qeyd edək ki, hazırda Azərbaycanda 26 kommersiya bankı mövcuddur. Onların hamısı hələ də yüksək kredit faizi siyasəti yürüdür. Ekspertlər bildirir ki, müəyyən tədbirlər həyata keçirilməsə, problemli kredit məsələsi ən azı bu ilin sonuna qədər davam edəcək. Gəlirlərinin 70-80 faizi biznes və ya istehlak kreditləri üzərindən gələn faiz dərəcələri, komisyon haqları ilə formalaşan banklara ödənişlərin vaxtında qaytarılmaması, yaxud bəzilərinin ümumiyyətlə, qayıtmaması gəlirlərə avtomatik təsir göstərir. Gəlirin azalması isə bankın fəaliyyət göstərməsi, işçilərin əmək haqları, kommunal xərclər, filialların saxlanılması, səhmdarlara dividendlərin verilməsi və digər məsələlərdə müəyyən problemlər yaradır. Xərclərini ödəyə bilməyəndə banklar aktivlərdən istifadə etmək məcburiyyətində qalır. Bu da onların gələcək fəaliyyətinin davam etdirilməsi yönündə müəyyən risqlər yaradır. Zəifləyən banka isə əhali depozit qoymaqda tərəddüd edir, yaxud demək olar ki, qoymur. Bu da bankların nağd pul ehtiyatına ciddi şəkildə təsir göstərir.
Tahir TAĞIYEV
