Dünya enerji bazarında son vəziyyətin təhlili Azərbaycanın cari ildə həm neft, həm də qaz satışından nəzərdə tutulan həcmdən daha çox gəlir əldə edəcəyini göstərir. Çünki hər iki məhsulun qiyməti artan xətt üzrə inkişaf edir. Cari ildə büdcədə neftin qiyməti 40 dollar müəyyən olunsa da, orta qiymət 60 dollardan yuxarı olub.
Təbii qazla da bağlı vəziyyət Azərbaycanın lehinədir. Belə ki, dünya qaz bazarında qiymətlər 2018-ci ilin payızında qeydə alınan rekord səviyyəyə qalxıb. Rusiyanın “Kommersant” qəzeti yazır ki, ekspertlər bu meylin ilin sonunadək davam edəcəyini gözləyir. Aprel ayının əvvəlinə olan vəziyyətə görə, Avropada 1000 kubmetr qaz 250 dollara satılır. Ekspertlərin qənaətincə, bahalaşmanın əsas səbəbi yeraltı anbarlara böyük həcmdə qaz vurulması və nəticədə cari alış-verişdə təklifin azalmasıdır. Belə ki, Avropada yeraltı qaz anbarları hazırda 31 faiz səviyyəsində doludur. Dekabr-fevral ayları ərzində yeraltı anbarlardan 69 milyard kubmetr, yəni ötən ilin müvafiq dövrünə nisbətən 24 milyard kubmetr çox qaz çıxarılıb. Bu da qışın proqnozlara nisbətən daha soyuq keçməsilə əlaqədardır. Başqa mühüm amilin karbon tullantıları ilə bağlı ödəmələrinin artırılması nəticəsində bir çox sənaye müəssisələrində kömür əvəzinə qaz yanacağının tətbiqi olduğu bildirilir. Bu fonda Azərbaycan qazına Avropada tələb artır. Eyni zamanda, daha çox Avropa ölkəsi Azərbaycandan qaz almağa çalışır. Artıq onların sırasına Serbiya da qoşulub. Yunanıstan xarici işlər naziri Nikos Dendias serbiyalı həmkarı Nikol Selakoviç ilə görüşdə artıq bu xüsusda müvafiq açıqlamalar verib: “Yunanıstan sonradan Yunanıstan-Bolqarıstan İnterkonnektoruna qoşulacaq Serbiya-Bolqarıstan boru kəmərini dəstəkləyir”. Onun sözlərinə görə, bu kəmər də öz növbəsində gələcəkdə “Transadriatik” qaz boru kəmərinə (TAP) qoşulmasına səbəb olacaq. Xatırladaq ki, bundan öncə Azərbaycan Dövlət Neft Şirkətinin (SOCAR) sərmayələr və marketinq üzrə vitse-prezidenti Elşad Nəsirov Azərbaycan təbii qazını Avropaya çatdıran “Cənub Qaz Dəhlizi”nin növbəti mərhələsində Qərbi Balkanlarda əlavə bazarlara çatmasının mümkünlüyünü bildirib. O qeyd edib ki, Albaniyanın və Qərbi Balkanların digər ölkələrindəki vətəndaşlara qaz çatdırılmasının açılışı olacaq: “İsrail qazı da daxil olmaqla, Şərqi Aralıq dənizindən əlavə qaz həcmlərinə ümid edir və səbrsizliklə gözləyirik".
Qeyd edək ki, gələcəkdə “Cənub Qaz Dəhlizi” ilə Balkan bölgəsinə də qaz nəql edilə bilər. Qərbi Balkanlar Albaniya, Bosniya və Herseqovina, Monteneqro, Şimali Makedoniya və Kosovo kimi ölkələri əhatə edir. Məlumat üçün bildirək ki, TAP Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorundakı nəhəng “Şahdəniz” yatağından təbii qazı Avropaya daşıyır. Boru kəməri Türkiyə-Yunanıstan sərhədində, Kipoidə TANAP-a birləşir, Yunanıstan, Albaniya və Adriatik dənizindən keçərək İtaliyanın cənub sahillərinə çatır. TAP perspektivdə tikiləcək interkonnektorlar vasitəsilə Çənub-Şərqi Avropa ölkələrinə qaz tədarükünü stimullaşdıra bilər. Misal üçün, Bolqarıstan təbii qaza tələbatının 33 %-ni TAP vasitəsilə təmin edərək təchizat təhlükəsizliyini gücləndirməyə qadir olacaq. Bu da, öz növbəsində, ölkədə təbii qazın nüfuz dairəsini artıracaq. TAP-ın Yunanıstan və Albaniya ərazisində, İtaliyadakı çıxış nöqtələri Azərbaycan qazının digər Avropa ölkələrinə nəqli üçün də imkanlar açır. Amma bu kəmər Avropaya təkcə Azərbaycan qazını daşımır. Artıq türkmən qazının da bir hissəsi bu kəmərlə Avropaya daşınacaq. Söhbət ilk növbədə “Dostluq” yatağında hasil edilən qazdan gedir. ABŞ-ın Azərbaycandakı keçmiş səfiri, ABŞ dövlət katibinin Avropa və Avrasiya məsələləri üzrə keçmiş köməkçisi Metyu Brayza bunu yüksək qiymətləndirir: “Dostluq" yatağının birgə kəşfiyyatı və işlənməsinə dair 21 yanvar razılaşması, həqiqətən, tarixi bir müqavilədir. Bu razılaşma yalnız Azərbaycan və Türkmənistan arasında deyil, Xəzər regionunun bütün ölkələri üçün əməkdaşlıq istiqamətində bir sıra yeni imkanlar yaradır.
Müqavilə Azərbaycan və Türkmənistan arasında daha geniş və dərin əməkdaşlıq üçün əsas maneəni aradan qaldırır. ABŞ diplomatı olaraq fikrini əsasən bölgəyə toplamış biri kimi, mənim zamanımda bu, iki ölkənin münasibətləri üzərində daima asılı vəziyyətdə olan, o zaman “Kəpəz” və ya “Sərdar” kimi tanınan neft sahəsi ilə bağlı mübahisə idi. Artıq otuz ildir ki, bu məsələ ətrafındakı fikir ayrılığı iki ölkə arasında inamsızlıq yaratmışdı. Bu mübahisənin indi həll edilməsi ilə əvvəllər mümkün olmayan bir çox məsələdə əməkdaşlıq üçün yol açıqdır. Bu məsələlərdən birincisi, sözsüz ki, iki ölkənin “Dostluq” yatağının işlənməsi üçün birlikdə çalışmasıdır. Bu, layihənin kommersiya baxımından faydalı olmasını təmin etmək üçün iki ölkə arasında bir sıra əlavə razılaşmalar əldə etmələrini tələb edəcək. Bu ilk layihədəki birgə uğurlu təcrübələr, neft və təbii qazdan əlavə, iqtisadi sahələrdə də investisiyalara və yeni iş qurmalarına səbəb ola bilər. Bu yeni əməkdaşlıq sahələrindən digəri isə Türkmənistan qazının Xəzər dənizi üzərindən Azərbaycana və xaricə ixracı ola bilər. Azərbaycan sənayesi, xüsusən də neft-kimya sahəsi Türkmənistandan yeni qaz tədarükündən faydalana bilər. Əlavə olaraq, Qərb də bu cür yeni qaz təchizatı ilə təmin oluna bilər ki, bu da Azərbaycan və Ermənistanda və əlbəttə ki, Türkiyədə yeni iş yerlərini təmin edə biləcək və iqtisadi inkişafa imkan yaradacaq yeni sənaye layihələrini inkişaf etdirməyə və bununla da İkinci Qarabağ müharibəsinin yaralarını sağaltmağa imkan verəcək”. Ekspert qeyd edir ki, indi Azərbaycan və Türkmənistanın əməkdaşlıq edə biləcəyi digər məsələ Xəzər dənizinin dəniz mühitinin qorunmasıdır: “Bütün bu yeni əməkdaşlıq nümunələri gerçəkləşdikcə Orta Asiyanı, o cümlədən Əfqanıstan və Cənubi Qafqazı, həmçinin Avropanı Qara Dəniz və Türkiyə üzərindən birləşdirən nəqliyyat dəhlizi güclənəcək. Nəqliyyat dəhlizi dedikdə, mən yalnız neft və qaz üçün deyil, həm də dəmir yolu, magistral yollar və gəmilərlə konteyner daşımaları, eləcə də inkişaf etməkdə olan fiber optik şəbəkələr vasitəsilə rəqəmsal nəqliyyatı nəzərdə tuturam.
Bu müxtəlif nəqliyyat şəbəkələri bir araya gətirilərək Əfqanıstanda vəziyyətin sabitləşməsinə, Ermənistanla Azərbaycan arasında sülhün möhkəmləndirilməsinə və həm Çin, həm də Rusiyanın cənub sərhədləri boyunca yerləşən ölkələrə rəqabətədavamlı bir iş mühiti yaradan nəqliyyat variantları təqdim etməkdə böyük iş imkanları təmin edilməsinə imkan yarada bilər. Öz şəxsi təcrübəmə əsaslanaraq deyə bilərəm ki, hər kəs ədalətli rəqabət apardığı təqdirdə, şirkətlər və ölkələr arasında sağlam işbirliyi əslində əməkdaşlığı stimullaşdırır”.
Ramil QULİYEV
