Maliyyə bazarlarında beynəlxalq miqyasda maraqlı proseslər müşahidə edilməkdədir. Bu məqam, xüsusən dövlətlərin, o cümlədən də Azərbaycanın valyuta ehtiyatlarını hansı qaydada yerləşdirməsi baxımından artıq daha çox diqqət cəlb edir.
Hazırda valyuta ehtiyatları ilə bağlı prosesə neftin artan qiymətləri birbaşa təsir edir. Məsələ burasındadır ki, dünyada koronavirus pandemiyası üzündən məhdudiyyətlər davam etsə də, son günlər neft bazarında ixracatçıların maraqlarına cavab verən bahalaşma baş verir. Bu fonda xatırladaq ki, ölkəmizdə cari ilin dövlət büdcəsi neft qiymətinin 40 dollarlıq həddinə əsasən tərtib olunub. Amma 2021-ci ildə dünya bazarında neftin 60 dollardan aşağı düşməsi inandırıcı görünmür. Yüksək qiymət nəticəsində büdcədə yaranacaq qalıq Dövlət Neft Fondundan transfertlərin əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına səbəb olacaq. Bu da valyuta ehtiyatlarının çoxalması deməkdir. İndi əsas məsələlərdən biri bu ehtiyatların yerləşdirilməsidir. Ekspertlər hesab edir ki, bunun üçün digər ölkələrin yanaşması diqqətlə izlənilməlidir. Rusiyanın “RİA Novosti” portalı da bu xüsusda maraqlı təhlil hazırlayıb. Burada qeyd edilir ki, neft hasil edən ölkələr valyuta ehtiyatlarını şaxələndirməyə indi daha çox diqqət yetirir: “Məsələn, elə Rusiyanın özü bu istiqamətdə fərqli addımlar atır. ABŞ Maliyyə Nazirliyinin məlumatına görə, hazırda Rusiya 6,011 milyard dəyərində Amerika dövlət istiqrazına sahibdir. Qeyd edək ki, ABŞ hökuməti bu qiymətli kağızları sataraq büdcə kəsirini aradan qaldırır və digər xərcləri qarşılayır. ABŞ-ın milli borcu təxminən 28 trilyon dollara çatıb. 2010-2013-cü illərdə Rusiya investisiyaları 170 milyardı keçdi. Rusiya ən böyük qiymətli kağızlar payına sahib ölkələrdən biri idi. Ancaq Vaşinqton 2014-cü ilin aprelində Rusiyaya qarşı sanksiyalar tətbiq etdikdən sonra Moskva ABŞ-ın dövlət istiqrazlarından qurtulmağa başlamışdı. Mərkəzi Bank bunun əvəzində öz ehtiyatlarını avro, yuan və qızıla yönləndirdi. Ötən ilin sonunda Rusiya yenidən ABŞ qiymətli kağızlarına yatırım etməyə başlayıb. ABŞ dövlət istiqrazları dünyanın ən etibarlı və asan satıla bilən maliyyə alətlərindən biri hesab olunur. Bütün dünyada onları almaq və satmaq çox asandır. Rusiya Dövlət Dumasının Maliyyə komitəsinin üzvü Dmitri Skrivanov qeyd edir: "Artıq vəsaiti müvəqqəti olaraq ABŞ-ın milli borcuna yatırmaq sərfəlidir. Söhbət milyardlardan gedəndə yatırımından qazanılan illik 2-3 faiz çox puldur. Buna görə də siyasət iqtisadi qərarlara təsir etməməlidir". Beləliklə, Moskva yatırımını artırmaqla texniki olaraq bazardakı varlığını sübut etdi. Bu, həm də beynəlxalq valyuta ehtiyatlarının şaxələndirilməsi üçün lazım idi. İndi Rusiyanın 590 milyard dolları var, bu vəsaitin 6 milyardı birbaşa ABŞ milli borcuna yatırılıb. Analitiklər izah edirlər: Moskva qlobal maliyyə tendensiyalarını izləyir.
Ötən ilin dekabr ayının sonuna olan məlumata görə, ABŞ dövlət istiqrazlarının ən böyük sahibi Yaponiyadır (1,2 trilyon dollar). Əvvəllər bu sahədə Çin lider idisə, indi Pekin 1,06 trilyon dollarlıq istiqrazlarla ikinci yerdədir. Bu üçlüyü 428.9 milyard dollarlıq qiymətli kağız ehtiyatı ilə Böyük Britaniya tamamlayır. Ticarət müharibəsi üzündən çinlilər sistematik olaraq bu qiymətli kağızlardan qurtulmağa başlayıblar, ümumilikdə investisiyalarını 200 milyarddan çox azaldıblar. Bununla belə, hazırda Pekinin əlində olan ABŞ dövlət istiqrazları Vaşinqtona qarşı güclü təzyiq vasitəsi hesab oluna bilər. Davam edən qarşıdurma qorxu hissini artırır: birdən ABŞ dövlət istiqrazalarının dünyadakı ikinci ən böyük pay sahibi onların kütləvi satışına getsə, onda necə? Nəticə fəlakətli ola bilər. Çinin bu qiymətli kağızlardan kütləvi şəkildə qurtulması dünya maliyyə bazarında böyük çaxnaşmaya gətirib çıxara bilər. Amma bu, Çinin özünə də sərf etmir. Birincisi, qısa müddətdə 100-200 milyard dəyərində istiqraz satışı istər-istəməz qiymətləri aşağı salacaq. Nəticədə, Çinin özünün xarici aktivlərinin və ehtiyatlarının dəyəri kəskin şəkildə aşağı düşəcək. Bundan başqa, dollar çökəcək ki, Pekinin də buna ehtiyacı yoxdur. Çünki ABŞ valyutasının zəifləməsi Çin ixracatını bahalaşdıracaq.
Artıq bir neçə ildir ki, Rusiya Mərkəzi Bankı dollardan qurtularaq qızıla gediş edir. 2020-ci ildə ilk dəfə bu qiymətli metalın ehtiyatlardakı payı Amerika valyutasının həcmini aşdı və fevral ayına qədər qızıl ehtiyatlarının dəyəri 136,7 milyarda çatdı. İl ərzində ölkənin qızıl ehtiyatları təxminən 28 ton çoxaldı. Qiymətli metal faiz gəliri gətirən aktivlərdən daha cəlbedicidir və sanksiya risqlərindən sığortalanıb. "Bloomberg"in də qeyd etdiyi kimi, Rusiya bütün dünyaya nümayiş etdirdi ki, nəhəng iqtisadiyyata və böyük həcmdə qızıl-valyuta ehtiyatlarına sahib olan ölkə dollar aktivlərindən istədiyi vaxt qurtula bilər və bu onun halına da təfavüt etməz”. Bütün bunlar fonunda Azərbaycanın da qızıl ehtiyatlarını artırması ekspertlər tərəfindən məqbul hal kimi dəyərləndirilir. Bundan başqa, ölkəmizdə də ABŞ qiymətli kağızlarına yatrımın müəyyən qədər artırılması diqqət mərkəzindədir. Eləcə də dünyada daşınmaz əmlaka yatırımın davam etməsi aktuallığını qoruyur. Bu da, öz növbəsində, valyuta ehtiyatlarının qorunması, onun həcminin artırılmasında mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Nahid SALAYEV
