Məlum olduğu kimi, fevralın 24-də Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurasının (TDƏŞ) energetika nazirlərinin birinci görüşü keçirilib. Azərbaycanın təşkilata sədrliyi çərçivəsində baş tutan videokonfransda Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkiyə, Özbəkistan və Macarıstanın yüksək səviyyəli nümayəndələri iştirak edib.
Xatırladaq ki, Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkiyə və Özbəkistan TDƏŞ-in üzvüdür. Macarıstan isə qurumda müşahidəçi qismində iştirak edir. Son görüşdən sonra belə bəlli olur ki, türkdilli ölkələr arasında enerji sektorunda əməkdaşlığın daha da dərinləşməsi nəzərdə tutulur. Bu zaman türkidilli ölkələr arasında əməkdaşlıq modeli kimi Azərbaycan-Türkiyə əlaqələri xüsusi diqqət mərkəzinə gətirilir. Azərbaycanın energetika naziri Pərviz Şahbazov da, bütün sahələrdə olduğu kimi, enerji sahəsində də yüksək səviyyədə olan Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin TDƏŞ formatında enerji əməkdaşlığı modeli üçün əsas rol oynadığını bildirib: “Bugünə qədər Bakı-Tiflis-Ceyhan boru xətti ilə Türkiyə və dünya bazarlarına təkcə Azərbaycanın təxminən 431 milyon tondan çox nefti nəql edilib. Qaz kəmərləri ilə indiyə qədər Türkiyəyə 79 milyard kubmetr qaz nəql olunub. Eyni zamanda, bu layihələrimiz sayəsində Mərkəzi Asiyadan olan tərəfdaşlarımızın da enerji resurslarının bir hissəsi Azərbaycan vasitəsilə dünya bazarlarına nəql edilir”. Təşkilatın baş katibi Bağdad Amreyev energetika sahəsində əməkdaşlığın Türk Şurasına üzv dövlətlər üçün strateji əhəmiyyət daşıdığını və bu istiqamətdə səmərəli regional və ikitərəfli əməkdaşlığın təşviqinin təşkilatın əsas məqsəd və vəzifələrindən biri olduğunu bildirib. O, Azərbaycan və Türkiyə arasında müxtəlif sahələrdə, o cümlədən energetika sahəsində olan nümunəvi əməkdaşlıqdan bəhs edərək, “Cənub Qaz Dəhlizi”nin gələcək uğurlu əməkdaşlıqlara imkanlar açdığını qeyd edib.
Ekspertlər bildirir ki, türkdilli ölkələrin energetika sahəsində əməkdaşlığı onların hər biri üçün mühüm üstünlüklər vəd edir. Ilk növbədə bu, həmin ölkələrin dünya enerji bazarında mövqelərinin daha güclü hala gəlməsinə təkan verir. Eyni zamanda, bu ölkələr arasında energetika sahəsində tranzit əlaqələrinin güclənməsinə lazımı şərait yaranır. Indiki halda bu, Mərkəzi Asiyanın türkdilli ölkələrinin enerji resurslarının Azərbaycan vasitəsilə dünya bazarlarına çıxarılması deməkdir. Qaz İxrac Edən Ölkələr Forumunun (GECF) “Global Gas Outlook 2050” hesabatında da bildirilir ki, qeyd edilən məqam müstəsna əhəmiyyətə malikdir. Hesabatda qeyd edilir ki, Azərbaycan 2050-ci ilə qədər ildə orta hesabla 40 milyard kubmetr təbii qaz hasil etmək potensialına malikdir. Sənəddə həmçinin deyilir ki, Azərbaycan bu baxımdan Avrasiya regionunda Rusiya və Türkmənistandan sonra 3-cü yerdə qərarlaşıb: "Hasilatın arxasında nəhəng “Şahdəniz” və “Abşeron” yataqlarından çıxarılan təbii qaz dayanır. Onlar Xəzər dənizindəki ofşor zonalarda yerləşir”. Hesabatda Avrasiya regionunun "mavi yanacaq" ixrac etmək imkanları barədə də qeyd olunub: "2019-cu ildə Avrasiyada qaz ixracının həcmi 920 mlrd kubmetr olub ki, bu da qlobal qaz bazarındakı təklifin 23 %-i deməkdir. Adıçəkilən region qaz ixracına görə dünyada Şimali Amerikadan sonra ikinci yeri tutur. Regionun ümumi qaz ixracının 78 %-ni Rusiya, 9 %-ni Türkmənistan, 6 %-ni isə Qazaxıstan təmin edir. 2050-ci ildə Avrasiya regionunda "mavi yanacaq" hasilatı 1,3 trilyon kubmetrə çatacaq”. Burada əsas diqqət həm də ona yönəlir ki, Türkmənistan və digər Mərkəzi Asiya ölkələrinin dünya bazarlarına çıxaracağı qazda Azərbaycan mühüm tranzit məkan rolunu oynayacaq. Bu da Azərbaycan üçün mühüm üstünlüklər vəd edir. Daha bir önəmli məqam kimi o da xüsusi diqqət çəkir ki, Avropada Azərbaycan qazı və bu ölkə vasitəsilə digər məndələrdən gələn mavi yanacağa tələb artır. “BP Energy Outlook 2040” hesabatına görə, bunun səbəblərindən biri həm də maye qaz amlili ilə bağlıdır. İstilik elektrik stansiyalarında istifadə olunan maye qazın bazarı son illər sürətlə inkişaf edir. Təkcə son 6 ildə həmin məhsulun illik istehsalı 244 milyon tondan 378 milyon tonadək, yəni 55 % artıb, 2025-ci ilədək daha 20 % artacağı güman edilir. Azərbaycan da maye qaz bazarında get-gedə daha çox iştirak edir. Belə ki, "SOCAR Trading” şirkəti 2016-cı ildən maye qaz bazarında distribütor qismində geniş fəaliyyət göstərərək, ötən qısa müddət ərzində xeyli təcrübə toplaya bilib. Belə ki, Azərbaycan şirkəti “Pakistan LNG Limited (PLL)” şirkətinin həmin ölkəyə maye qaz tədarükünə dair keçirdiyi tenderdə qalib gələrək, hələ ötən ilin avqust ayından hər iki tərəf üçün sərfəli qiymətlərlə tədarükü həyata keçirir. SOCAR-ın İctimai Əlaqələr və Tədbirlərin Təşkili Departamentinin rəis müavini İbrahim Əhmədov bununla bağlı qeyd edib: “Üçüncü tərəflərdən aldığımız maye qaz üçüncü tərəflərlə alıcılar arasında ticarət dövriyyəmizin tərkib hissəsidir. Bu məhsul Azərbaycanın dünya okeanına birbaşa çıxışı olmadığı üçün ölkəmiz tərəfindən ixrac olunmur. Beləliklə, Pakistana LNG-nin aşağı qiymətə təklifi Azərbaycanın öz təbii qazının satışlarından əldə etdiyi mənfəətinə təsir göstərməyəcək. Eyni zamanda bu, bizim tərəfdaş və dost ölkə ilə səmərəli və isti münasibətlərimizi davam etdirmək istiqamətində növbəti addımdır”.
Bu yaxınlarda “SOCAR Trading” hökumətlər arasındakı saziş çərçivəsində “Pakistan LNG ltd” (PLL) və “Pakistan State Oil” (PSO) şirkətlərinə il ərzində kreditlə benzin və maye qaz tədarükünü də təklif edib. Bu təklifin hər iki tərəf üçün məqbul şərtlərlə irəli sürüldüyü qeyd olunur. Həmçinin Ukrayna maye qaz bazarında da iştirak edən “SOCAR Trading” həmin ölkəyə bu məhsulu idxal edən şirkətlər arasında səkkizinci yerdədir. Enerli məsələləri üzrə ekspert Qulu Nuriyev xatırladır ki, maye qaz ixrac etdiyimiz ölkələr arasında Əfqanıstan da var: “Hərçənd, bu ölkə ilə əlaqələr əsnasında bir qədər qarışıq hadisə də baş verib. Belə ki, ötən ilin yayında guya keyfiyyətsiz olduğu üçün maye qazın Əfqanıstana gətirilməsinə yol verilməməsi barədə KİV-də xəbər verilmişdi. Lakin SOCAR-ın sözçüsü bir qədər sonra Azərbaycan neft məhsullarının Əfqanıstana alverçilər, hətta bəzən qaçaqmalçılar tərəfindən idxal olunduğunu açıqladı. Belə ki, ölkəmizdə maye qaz istehsalının əsas hissəsi Heydər Əliyev adına Neft Emalı Zavodunun payına düşməklə keyfiyyət standartlarına tam uyğun gəlir. İ.Əhmədovun sözlərinə görə, bir müddət əvvəl Əfqanıstan rəsmiləri də SOCAR rəhbərliyilə görüşlərində neft məhsullarını birbaşa şirkətdən satın almaqda maraqlı olduqlarını bildiriblər”.
Ramil QULİYEV
