2011-ci ildə Avropa İttifaqı və Azərbaycan Xəzərdən qaz nəqlini həyata keçirəcək marşrutların yaradılmasını dəstəkləyən Birgə Bəyanat imzaladı. Bu bəyanat 2014-cü ilin sentyabr ayında Cənub Qaz Dəhlizi layihəsinin təməlini qoymağa imkan verdi.
2018-ci il 12 iyun tarixində bu dəhlizin mühüm hissəsi olan Trans-Anadolu qaz boru kəmərinin (TANAP) açılışı baş tutdu. Bu yaxınlarda isə Trans Adriatik Boru Kəməri (TAP) üzrə görülən işlər başa çatdı və boru kəməri Yunanıstan-Türkiyə sərhədindən Cənubi İtaliyadakı təbii qazın qəbul terminalına qədər “mavi yanacaq”la dolduruldu. Ötən ilin noyabr ayında kommersiya fəaliyyətinə başlamağa hazır vəziyyətə gətirilən TAP ilə 2020-ci il dekabrın 31-də kommersiya məqsədli Azərbaycan qazının Avropaya tədarükünə start verildi. Cənub Qaz Dəhlizinin son seqmenti olan TAP-ın kommersiya fəaliyyətinə başlaması artıq layihənin tam şəkildə icra olunduğunu göstərir.
Cənub Qaz Dəhlizi çox maraqlı və mürəkkəb məkanlardan keçir. Kəmərin keçdiyi elə yerlər var ki, ora dəniz səviyyəsindən 2500 hündürlükdədir. Elə yerlər var ki, dəniz səviyyəsindən çox aşağıdır. Boru xətti hündürlüyü 2500 metr olan dağlardan, 100 kilometrdən artıq hissəsi isə Adriatik dənizinin dibindən keçir. Layihə mövcud olan ən yüksək ekoloji standartlara cavab verir. Kəmərin bu cür müxtəlif relyefə malik yerlərdən keçməsi unikal bir şeydir. Maraqlıdır, dünyada bunun analoqu olan boru kəmərləri varmı?
“Xəzər kimi qapalı bir hövzədən dünyanın ən böyük enerji istehlakı bazarına kəmər çəkmək mühüm hadisədir”
Məsələyə münasibət bildirən Neft Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri İlham Şabanın sözlərinə görə, bu və digər parametrlərə görə CQD-nin analoqu yoxdur: “Dünyada 2500 metr dənizin dibindən keçən kəmər var. Ancaq CQD qədər uzun, mürəkkəb ərazilərdən keçən, 7 ölkəni birləşdirən və qısa müddətə reallaşdırılan kəmər yoxdur. Məsələn, Kanada ilə ABŞ arasında “Keystone XL” boru kəməri var. Sözügedən kəmər az qala 10 ilə yaxındır reallaşa bilmir. Co Bayden prezident olandan sonra həmin kəmərin tikintisinə qadağa qoydu. Bununla yanaşı, “Şimal Axını-2” 2012-ci ilin oktyabrında təsdiq olunub. Artıq 2021-ci ildir, amma sözügedən kəmərlə bağlı işlər hələ də icra vəziyyətindədir. 2015-ci ildə Türkmənistan, Əgqanıstan, Pakistan və Hindistan arasında boru kəmərinin təməli qoyuldu. Ancaq indiyə qədər həmin boru kəməri istifadəyə verilməyib. Necə deyərlər, tikinti mərhələsindədir. Bu baxımdan Azərbaycan və tərəfdaşlarının əldə etdikləri uğur digərlərinin timsalında yoxdur. Özü də Xəzər kimi qapalı bir hövzədən dünyanın ən böyük enerji istehlakı bazarına boru kəməri çəkmək mühüm hadisədir”.
Ekspert onu da qeyd etdi ki, XXI əsrdə Avropaya iri bir enerji mənbəsindən boru kəmərinin çəklişi baş verib.
Vidadi ORDAHALLI
