Son günlərdə Azərbaycan maliyyə bazarlarında müşahidə edilən əsas məsələlərdən biri avronun getdikcə bahalaşmasıdır. Dollar sabit qaldığı halda avro ilə bağlı vəziyyət tamam fərqlidir. Vahid Avropa valyutası son günlərdə sürətlə bahalaşmaqdadır. Belə görünür ki, avronun bahalaşması bundan sonra da davam edəcək.
Rus ekspert Natalya Dembinskaya bunun səbəblərini ABŞ administrasiyasının siyasəti ilə izah edir. Onun sözlərinə görə, Vaşinqtonun başı sanksiyalara elə qarışıb ki, öz valyutasının hakim mövqeyini itirməsini də risqə atmaqdan çəkinmir: “Bu məsələyə Konqresdə də diqqət yetirilib. Dünya dollardan asılılığını fəal şəkildə azaldır. Alternativ valyuta vahidlərinə keçid Amerika iqtisadiyyatına mənfi təsir göstərəcək. ABŞ bütün dünyanı sanksiyalara bürüyüb. Hazırda digər ölkələrə qarşı təxminən səkkiz min iqtisadi məhdudiyyət qüvvədədir ki, bu siyahı da durmadan artır. Vaşinqton kimə istəsə, öz şərtlərini diqtə edə bilər, çünki dollar dünya iqtisadiyyatının əsas valyutasıdır. Dünyada gedən pul əməliyyatlarının 70%-dən çoxu ABŞ valyutası ilə həyata keçirilir. Dollar sərbəst şəkildə alınıb-satılır, konvertasiya olunur. Hökumət bunu heç bir şəkildə tənzimləmir və ABŞ iqtisadiyyatı əvvəlki kimi dünyanın ən iri, sabit və şəffaf iqtisadiyyatı hesab olunur. Bu, Ağ Evə imkan verir ki, fiziki şəxslərin və Amerika şirkətlərinin Vaşinqtona sərf etməyən tərəfdaşlarla birbaşa ticarət əlaqələri qurmalarına mane olsun və bazarın digər iştirakçılarını xarici sanksiyalarla təhdid etsin”. Lakin ekspert vurğulayır ki, durum əbədi olaraq bu cür davam edə bilməz. Elə ABŞ Konqresinin Tədqiqat Xidmətinin bu yaxınlarda dərc edilmiş icmalına görə, dollardan asılılığın azaldılması üçün dünyanın əlində bütün lazımi vasitələr var. Sənəddə sanksiyaların ABŞ üçün iqtisadi xərclərə çevrildiyi qeyd olunur, çünki Amerika fiziki və hüquqi şəxslərinin iştirak edə biləcəyi ticarət əməliyyatlarını məhdudlaşdırır. Bundan başqa, ayrıseçkiliyə məruz qalan dövlətlərin tezliklə cavab reaksiyası verəcəyi də istisna olunmur. Buna nümunə kimi Rusiyanın kənd təsərrüfatı məhsullarının idxalına qoyduğu qadağa göstərilir. İcmal müəllifləri onu da vurğulayırlar ki, Amerika valyutası on illərdir beynəlxalq iqtisadi əməliyyatlarda geniş istifadə olunur. Və bu, ABŞ-a əl verir. Üstəlik, Ağ Ev xarici siyasət hədəflərinə nail olmaq üçün, xüsusilə də Rusiya, İran və Venesuelanın maliyyə bazarlarına çıxışını çətinləşdirmək baxımından getdikcə dollara daha çox güvənməyə başlayıb.
Konqresinin Tədqiqat Xidmətinin icmalında qeyd olunur ki, bu ölkələrin alternativ valyutaya keçməsi son nəticədə Amerika iqtisadiyyatına mənfi təsir göstərəcək və dolların statusunu sarsıdacaq. Əslində, bu proses artıq başlayıb. Son illər yuan sistematik olaraq dolları, belə demək olarsa, silkələyir. Xatırladaq ki, 2016-cı ildən bəri Çin yuanı BVF-nin ehtiyat valyutasıdır. Pekin genişmiqyaslı "Bir kəmər – bir yol" inteqrasiya proqramı çərçivəsində Şanxay Fond Birjasında neftin yuanla ticarətinə başlayıb. Artıq kripto-yuan da ortaya çıxıb. İqtisadçıların əksəriyyəti bu fikirdədir ki, dövlət kripto-valyutası dollarla rəqabət etməyə tamamilə qadirdir, çünki bu, əməliyyatları köhnəlmiş SWIFT və CHIPS ödəmə sistemlərindən (amerikalılar beynəlxalq əməliyyatları bu vasitələrlə idarə edir) daha sürətlə həyata keçirməyə imkan verir. Kripto-yuan "Bir kəmər – bir yol" layihəsi üçün də əlverişli olacaq. Qarşılıqlı hesablaşmalar rəqəmsal valyutanı Vaşinqtonun sanksiyalarından qoruyacaq.
Rusiyaya gəlincə, Natalya Dembinskaya qeyd edir ki, bu dövlətin BRICS ölkələri ilə (Brazilya, Rusiya, Hindistan, Çin, Cənubi Afrika Respublikası) dollar əməliyyatları 2019-cu ildə 73% -dən 49% faizə düşüb: “Hər şeydən əvvəl avro sayəsində. Onlar qarşılıqlı ticarətdə avronun payını artırır. Rublun payı da artıb: 8%-dən 14% faizə qədər. Hindistanla (Moskvanın BRICS daxilində Çindən sonra ikinci ticarət ortağı) isə rubl üzrə sövdələşmələr 50%-i keçib. Çinlə milli valyuta ilə hesablaşmalar – 25% təşkil edir ki, bu da yeddi il ərzində 10 dəfə artıb. Moskva və Pekin ikitərəfli ticarətdə dollardan tamamilə imtina edib. Hələ 2014-cü ildə tərəflər 150 milyard yuanlıq (24,5 milyard dollar) üçillik mübadilə razılaşması imzalayıb. Beləliklə, 2015-ci ildə bütün sövdələşmələr dollarla aparılırdısa, 2019-da onların sayı yarıbayarı azalıb.
Avrozonada da oxşar vəziyyət müşahidə olunur: 2019-cu ildə avro ilk dəfə dolları üstələdi (38% faizə qarşı 42%). Bu, qlobal tendensiyadır və ABŞ-ın xarici sanksiyalarına müqavimət göstərən Avropa Birliyinin xidmətidir”. Ekspert qeyd edir ki, 2019-cu ildə Fransa, Almaniya və İngiltərə "Avropa iqtisadi oyunçuları ilə İran arasında rəsmi ticarət əməliyyatlarının sadələşdirilməsinə" yönəlmiş xüsusi mexanizm olan INSTEX-i yaratmaqla da dollara ciddi zərbə vurublar: “Daha sonra Belçika, Danimarka, Hollandiya, Norveç, Finlandiya və İsveç də bu sistemə qoşuldu. Əslində, bu mexanizm Avropa ölkələrinə ABŞ-ın maliyyə sistemini nəzərə almadan Tehranla ticarət etməyə imkan verir. Avropa Komissiyası dollardan asılılığı azaltmaq üçün ilkin plan da hazırlayıb. Beləliklə, dünyada ikinci ən məşhur valyuta olan avro dolları sıxışdırmağa davam edir. Dünya Bankının proqnozlarına görə, bu proses nəticəsində Amerika valyutası dünya maliyyə sistemindəki xüsusi statusunu itirəcək. Onun yerini isə avro, dollara əsaslanan sistem tutacaq”. Hesab edilir ki, bu vəziyyətdə Azərbaycan da avro ilə bağlı artıq yeni maliyyə siyasətinə başlamalı olacaq.
Ramil QULİYEV
