Son illərdə dünyada təbii fəlakətlərin artım tendensiyası, çoxalan sel və daşqınlar, dünyanı, eləcə də Azərbaycanı təlaşa salan anomal istilərlə bağlı müxtəlif fikirlər səslənməkdədir. Hesab edilir ki, əslində baş verənlər qlobal iqlim dəyişikliklərinin təzahürüdür. Bu fonda Çin alimləri müəyyən edib ki, son onilliklər ərzində Yerdə müşahidə olunan iqlim dəyişiklikləri onun oxunun əyilmə bucağını belə dəyişib. Alimlər fırlanma sürətinə əsasən belə bir fikir irəli sürüblər.
Qeyd edək ki, Yerin çəkisi və səthindəki dəyişikliklər onun fırlanma sürətinə təsir göstərir. Alimlər müəyyən edib ki, son 40 ildə qütblərin hərəkət sürəti 17 dəfə artıb. Bu vəziyyət havanın temperaturunda da özünü qabarıq göstərir. Elə Azərbaycanda son günlərdə müşahidə edilən isti hava şəraiti də bunun təzahürü hesab edilir. Amma belə havadan təkcə Azərbaycan əziyyət çəkmir. Misli görünməmiş istilər Amerikanın bütün şimal-şərq ştatlarını bürüyüb. İş o yerə çatıb ki, mağazalarda bütün portativ kondisionerlər və ventilyatorlar satılıb, xəstəxanalar açıq havada vaksinləməni dayandırıb, şəhərlərdə sərinləmə mərkəzləri açılıb. Bildirilir ki, bir sıra şəhərlərdə isti rekord dərəcəyə çatacaq, bununla yanaşı, bəzi rayonlarda temperatur normanı keçəcək. Bu, mülayim havaya öyrəşən, ofislərin və yaşayış binalarının əksəriyyətində kondisionerlərin olmadığı region üçün təhlükəlidir. Vaşinqton Universitetinin professoru, qlobal istiləşmə və onun əhalinin sağlamlığına təsirini öyrənən Kristi Ebi qeyd edib ki, yaxın gələcəkdə belə hallar gündəlik olacaq. Rusiyada da istiləşmə daha çox sel və daşqıınlarla müşayiət olunur və belə halların sayının daha çox artması gözlənilir. Avropa da istiləşmədən ən çox əziyyət çəkənlər sırasındadır. Afrikada, Asiyanın bir çox ölkələrində də temperatur normadan artıqdır. Son on ildə Antarktidada havanın temperaturunun yüksəlməsi ilə bəzi şelf buzlaqlarında güclü ərimə baş verir və proqnoz modelləri göstərir ki, bu tendensiya davam edəcək. Alimlərin fikrincə, bu, qar sulu göllərin sayının və buzlaqların geniş miqyasda dağılması risqinin artmasına gətirib çıxaracaq. Tədqiqatçıların fikrincə, şelf buzlaqlarının əriməsi dəniz səviyyəsinin artmasına gətirib çıxaracaq. Statistika göstərir ki, geofizik fəlakətlərin sayı, o cümlədən zəlzələ və vulkan püskürmələri 1980-ci illərdən o qədər də dəyişməyib. Amma eyni zamanda, subasma və qasırğaların sayı nəzərəçarpacaq dərəcədə artıb. Təbii fəlakətlərin nəticəsində hər il təxminən 350 milyon insan zərər çəkir. Bu fəlakətlərin 98 faizini iqlim fəlakətləri təşkil edir. Proqnozlara əsasən, belə fəlakətlərdən zərər çəkən insanların sayı getdikcə artacaq. Onu da bildirək ki, dünya üzrə orta illik temperatur ümumilikdə 14,4-14,5 dərəcə hesab edilir. Hazırda isə bu temperatur 1 dərəcə ətrafında artıb. Ancaq Arktika, Qrenlandiya, Amerikanın cənubunda temperaturların orta illik normadan 2-3 dərəcə artması müşahidə edilir. Azərbaycanda isə bu rəqəm 1,4 dərəcə ətrafındadır. Son illərdə Azərbaycanda orta illik temperaturun 1,4 dərəcə yüksəlməsi məhz iqlim dəyişmələrinin göstəricisidir. Bu artım, təbii olaraq, gündəlik maksimum göstəricilərin artmasında özünü daha çox hiss etdirir. Anomal isti günlərinin həm sayı, həm də davamiyyəti artır. Ümumiyyətlə, dünyanın tərkib hissəsi kimi Azərbaycanda da iqlim dəyişmələri müşahidə edilir. Qeyd edək ki, müxtəlif illərdə Azərbaycanda anomal istilər müşahidə edilib. Lakin son dövrlərdə belə halların sayı daha da artıb. Ölkəmizdə yüksək dağlıq ərazilərdə də temperaturun artması müşahidə edilir. Tədqiqatlar göstərir ki, yüksək dağlıq ərazilərdə temperatur 1,1-1,3 dərəcəyə qədər artıb. Xəzər dənizinin tərəddüdləri də iqlim faktoru baxımından ölkəmiz üçün aktualdır. 1995-ci ildə qeydə alınan maksimum göstəricidən səviyyənin 1,2 metr aşağı enməsi sahilyanı infrastruktur layihələrin icrasında səviyyənin ümumi dəyişikliyinin nəzərə alınmasını vacib edir. Digər ölkələrdə olduğu kimi, Azərbaycanda da təhlükəli hidrometeoroloji hadisələr fəsadlarla nəticələnir.
Onu da qeyd edək ki, iqlim dəyişmələrinin təsirləri çoxşaxəlidir, bu proses temperaturun yüksəlməsi ilə bərabər, həmçinin təhlükəli hadisələrin artması ilə də səciyyələnir. Uzunmüddətli quraqlıqlar, su ehtiyatlarının azalması kimi proseslər iqlim dəyişmələrinə həssaslığı artırır. ABŞ-ın Proqressiv Siyasət İnstitutunun strateji məsləhətçisi Pol Blesdo bildirir ki, artıq havaya zərərli qazların atılmasına qarşı ciddi addımlar atılmasa, dünya boyu istiləşmə davam edəcək. İqlim mütəxəssisi olan Blesdo bildirib ki, dünya ölkələri zəhərli qazların atmosferə tullanması sahəsində ciddi irəliləyiş əldə edib. Lakin cəmi bir ölkə bütün bu nailiyyətlərin üzərindən xətt çəkə bilər ki, həmin ölkə də Çindir. Blesdonun sözlərinə görə, 2019-cu ildə Çində qeyd olunan tullantıların həcmi bütün inkişaf etmiş ölkələrin məcmu göstəricisini üstələyib və bu tendeniya hələ də davam edir. Hazırda qlobal zəhərli qaz tullantıları həcminin 27%-i məhz Çinin payına düşür.
Ramil QULİYEV
