Bu, Dövlət Dumasına seçkilərdə "parovoz" əməliyyatı adlanır
Rusiyada Dövlət Dumasına keçirilən son seçkilərdən sonra yüksək vəzifəli şəxslərin deputat mandatlarından kütləvi şəkildə imtina etməsi ilk baxışda paradoksal görünür. Xarici işlər naziri Sergey Lavrov, Moskva meri Sergey Sobyanin, uşaq hüquqları üzrə müvəkkil Mariya Lvova-Belova, vitse-premyer Yuri Trutnev və bir sıra region rəhbərləri seçki siyahısında yer alıb, seçildikdən sonra isə Duma mandatını qəbul etməyiblər. Rusiya Mərkəzi Seçki Komissiyasının məlumatlarına görə, “Vahid Rusiya”nın federal siyahısında ilk beşlikdən Lavrov, Sobyanin, Lvova-Belova və Yevgeni Poddubnı mandatdan imtina edib, yalnız Vladislav Qolovin mandatı saxlayıb. Ümumilikdə isə partiyanın siyahısından 60-a yaxın yüksək vəzifəli şəxs Duma mandatını qəbul etməyib.
Burada əsas məsələ həmin şəxslərin niyə parlamentə getmədiyi deyil, onların ümumiyyətlə nə üçün namizəd siyahısına daxil edildiyidir. Siyasi texnologiyada bu yanaşma Rusiyada çoxdan "parovoz" adlandırılır. Məntiq sadədir: seçici qarşısına yüksək vəzifəli, tanınmış, hakimiyyətin əsas simalarından biri çıxarılır, lakin onun mandatı qəbul etməyəcəyi əvvəlcədən nəzərdə tutulur. Seçki başa çatdıqdan sonra həmin şəxs mandatdan imtina edir və qanunvericiliyin müəyyən etdiyi prosedurla mandat eyni siyahıdakı başqa namizədə keçir. Bu termin siyasi texnologiya ədəbiyyatında məhz seçki siyahısına yüksək vəzifəli, tanınmış şəxsin cəlb edilməsi və sonradan mandatın daha az tanınan namizədə keçməsi praktikası kimi izah olunur.
Belə mexanizmin birinci funksiyası seçici davranışına təsir göstərməkdir. Nazirin, Moskva merinin və ya federal səviyyədə tanınan digər şəxsin adı seçki siyahısının ilk sıralarında olduqda həmin siyahı daha tanınan simalarla assosiasiya olunur. Seçici siyahıda sonrakı adları tanımaya bilər, amma ilk sıralardakı şəxsləri tanıyır. Beləliklə, tanınmış siyasətçinin şəxsi siyasi çəkisi partiya siyahısının cəlbediciliyini artıran amilə çevrilir.
Bu baxımdan yüksək vəzifəli şəxsin seçkiyə faktiki olaraq parlamentə getmək niyyəti olmadan qatılması formal baxımdan mandatın əldə edilməsinə, siyasi baxımdan isə onun adının partiyanın seçki kampaniyasında istifadə edilməsinə imkan yaradır. Lakin bunun seçicilərin səsverməsinə konkret olaraq nə qədər təsir etdiyini ayrıca ölçmək çətindir. Ona görə "mütləq səsləri artırdı" nəticəsinə deyil, bunun seçki kampaniyasında istifadə olunan siyasi alət olduğunu söyləmək daha əsaslıdır.
İkinci mühüm məqam hakim partiyanın kadr siyasətidir. Seçki siyahısının ilk sıralarında yüksək vəzifəli şəxslərin yerləşdirilməsi həmin şəxslərin partiya ilə siyasi bağlılığını nümayiş etdirir. Onlar deputat kimi fəaliyyət göstərməsələr də, namizəd kimi hakim partiyanın seçki kampaniyasına siyasi çəkilərini gətirirlər. Mandatdan imtina etdikdən sonra isə həmin şəxslərin yerinə başqa namizədlər parlamentə daxil olur.
Məhz burada seçkinin nəticəsi ilə parlamentin faktiki tərkibi arasında fərq yaranır. Seçici səs verərkən siyahının əvvəlində Lavrov və ya Sobyanin kimi tanınmış şəxsləri görür, lakin parlamentin yekun tərkibində onların yerini başqa şəxslər tutur. Bu mexanizm Rusiya qanunvericiliyində nəzərdə tutulmuş prosedur çərçivəsində həyata keçirilir: federal siyahı üzrə seçilmiş namizəd mandatdan imtina etdikdə mandat boş hesab olunur və həmin siyahıdan başqa namizədə verilə bilər.
Bu praktikanın yeni olmadığını 2021-ci il seçkiləri də göstərir. Həmin vaxt "Vahid Rusiya"nın siyahısında Sergey Şoyqu, Sergey Lavrov, Yelena Şmelyova və Denis Protsenko kimi tanınmış şəxslər yer alsalar da, onların böyük hissəsi Duma mandatlarını qəbul etməmişdi. 2021-ci ildə ümumilikdə 88 namizədin mandatdan imtina etdiyi bildirilmişdi.
Deməli, 2026-cı ildə baş verənlər ayrı-ayrı məmurların son anda verdiyi şəxsi qərar kimi deyil, Rusiyanın seçki sistemində artıq dəfələrlə tətbiq edilmiş mexanizmin davamı kimi görünür. Bu dəfə də "Vahid Rusiya"nın federal siyahısında ən tanınmış simaların böyük hissəsi parlamentə getməyib. Partiya isə seçkidə 349 mandat əldə edib və beləliklə, Dumanın 450 yerlik tərkibində çox böyük üstünlük qazanıb.
Burada başqa bir siyasi məqam da diqqət çəkir. 2026-cı il seçkilərindən sonra Kremlə yaxın siyasi sistemdə parlamentin yalnız qanunverici orqan deyil, həm də kadrların siyasi sistemə daxil edilməsi mexanizmi kimi rolu daha aydın görünür. Reuters-in məlumatına görə, yeni Duma tərkibində Ukraynadakı müharibənin 46 veteranı da yer alıb. Bu, parlamentdə müəyyən kadr qruplarının təmsilçiliyinin artırılmasının siyasi baxımdan əhəmiyyət daşıdığını göstərir.
Lakin bu mexanizmi avtomatik olaraq "seçkinin saxtalaşdırılması" kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Çünki mandatdan imtina və onun eyni siyahıdan digər namizədə verilməsi qanunvericilikdə nəzərdə tutulan prosedurdur. Məsələ daha çox seçki siyasətinin necə qurulması ilə bağlıdır: seçicinin qarşısına çıxarılan siyasi sima ilə seçkidən sonra parlamentdə real olaraq fəaliyyət göstərəcək şəxs eyni olmaya bilər.
Bu praktikanın əsas siyasi nəticəsi də məhz burada ortaya çıxır. Seçici müəyyən şəxsin nüfuzundan və tanınmışlığından çıxış edərək partiya siyahısına səs verir, parlamentdə isə sonradan həmin şəxsin yerinə başqa namizəd oturur. Bu baxımdan "parovoz" texnologiyası seçki kampaniyasının kommunikasiya tərəfi ilə parlamentin real kadr tərkibi arasında bir növ körpü rolunu oynayır.
Rusiyada bu modelin illər ərzində təkrarlanması göstərir ki, söhbət təsadüfi hadisədən yox, siyasi təşkilatlanmanın müəyyən formasından gedir. Yüksək vəzifəli məmurlar üçün parlament mandatı əsas vəzifənin alternativi deyil, partiyanın seçki kampaniyasında siyasi resurs kimi istifadə olunan əlavə platformaya çevrilir. Seçkidən sonra isə parlamentdə həmin mandatları digər namizədlər tutur. Bu baxımdan "parovoz" texnologiyasının mahiyyəti deputat seçilməkdən daha çox, tanınmış siyasi simanın seçki siyahısına gətirdiyi siyasi çəkini sonradan parlamentdə başqa kadrın mandatına çevirməkdir.
Akif NƏSİRLİ
