İlahi/Qüdrətli Haqqdan göndərilməyən, uydurma “dini/qara pərdə”yə bürünən hay kilsəsi dinsizliyi, ibtidai insan-hay sürüsü yabançı/vəhşi xisləti, kütlə olaraq toplum niyyətləri xəyanəti...ifadə edirsə, Qərbi Azərbaycanda yuva salmış bu icmanın indiki ali icra başçısı, “sülh göyərçinii” donunu geyinmiş N.V.Paşinyan hiyləgərliyin canlı təcəssümüdür...
Yetər ki, əbasına sancdığı və ürəyinin üstündə gəzdirdiyi sarı rəngli nişana diqqətlə nəzər yetirilsin...görünən odur ki, əzəli Azərbaycan torpağı-Şəmşəddin mahalının, Gəncəbasar bölgəsinin, Qarakənd/Gədəbəy elatının Başkənd yurduna (44 kv.km və ya 4440 hektar əraziyə) qarşı ərazi iddiasını qaldırır...torpağına müqəddəs Türk qanı qarışan Naxçıvan diyarının Şərur-Sədərək bölgəsinin Kərki kəndi də (sahəsi 9,6 kv.km və ya 960 hektar) onların olası anlamındadır, yabançı niyyətlərindən əl çəkmək istəmirlər...
Qazax-Şəmşəddin mahalının 1994-cü ildən düşmən əsarətindəki yurdları da (Yuxarı Əskipara kəndi, sahəsi 26, 2 kv.km-2620 hektar, Barxudarlı kəndi-10,1 kv.km-1010 hektar və Sofulu kəndi-22 kv.km-22200 hektar) bu təlxəkvari hiyləgərliyin sırasındadır...
Türk-Müsəlman dünyasına qarşı qarımış, qəvi....dinsiz hay kilsəsinin düşmən xislətinin qədimliyi, dəyişilməzliyi, güclü olması...bu ibtidai insan-hay sürüsünün gücündə deyil, ilk növbədə ona kölgə salan “ağac”ların kökünün dərinliyindədir, təkcə iki tarixi fakta-Rusiya çarı I Nikolayın (1796-1855) 11 mart 1836-cı il tarixli “erməni-qriqoryan kilsəsinin vəziyyəti ilə bağlı” Fərmanına və ABŞ-ın prezidenti V.Vilsonun (1856-1924) Paris sülh konfrasında “ermənistan respublikası”nın (?) sərhədlərinin müəyyən edilməsi barədə Arbitraj Məhkəməsi hüququnda (?) 19-26 aprel 1920-ci ildə müdafiəsinə qalxmasına....diqqət yetirmək kifayətdir....
1920-ci və sonrakı illərdə Azərbaycanın inzibati-dövlət sərhədləri hüdudundakı mahal (Gəncəbasar, Qazax-Şəmşəddin...), qəza (Şərur-Dərələyəz, Cavanşir, Şuşa, Qazax...) və nahiyyə (Qarakənd/Gədəbəy, Dəstəfur/Daşkəsən, Tovuz, Laçın, Qazax, Şərur, Ordubad, Zəngilan...) ərazilərindən dinsiz hay kilsəsi və ibtidai insan-hay sürüsünə “gor torpağı” kimi verilmiş dədə-baba yurdlarımızdan savayı, azmış kimi Gədəbəy nahiyəsində, müqəddəs Şahdağın gündoğanında, qədim Şınıx (haylar “Şnok” deyir) bölgəsində (28 kəndi özündə birləşdirir-Qasımalı, Dördlər, Zamanlı, Arabaçı, Göyəlli, Sonalar, Düz Rəsullu, Rəhimli...), Başkənd-Dəstəfur çökəkliyində, Koroğlu qalası.... yaxınlığında muzdla, nökərçiliklə məşğul olan bir sürü toplum üçün Göyçə gölü yaxınlığında, Cəmbərək nahiyəsindəki qədim Köhə Başkəndin adına uyğun “hay ocağı” də yaradılıb-Başkənd kəndi, 1978-il 28 yanvar tarixindən haylar buranı-“Artsvaşen” (“Qartal yuvası”) adlandırır....
Qərbi Azərbaycanın Cəmbərək nahiyəsinin Köhnə Başkənd kəndinə hay toplumu-“Başkyux” deyir....1928-ci il nəşri olan “ermənistan SSR” xəritəsində cızılan “dövlət sərhəddi” “Başkyux” kəndi ilə hüdudlanıb, Şahdağ dağı ilə Murğuzun yamacını, Tovuzçay çayının sağ qolu Axınçaçayın mənbəyi hissəsini (xəritədə bu çayın adı olduğu kimi yazılıb) tutur. Bu xəritədə “Başkyux”-Köhnə Başkənd elə cızılıb ki, sanki, “anklav” formasındadır, hiyləgər haylar burda incə bir gediş ediblər, yəni, həmin xəritədə dairəyə oxşar cizgilər cəkməklə əslində Gədəbəy nahiyəsinin Başkənd ərazisinə iddia qaldırmağı nəzərdə tutublar, sonradan isə onun “anklav” olduğunu sübut etməyə çalışıblar, xəbis niyyətlərinə müvəqqəti də olsa (1929-cu ildən 1992-ci ilin 08 avqust gününə kimi) çata biliblər.
1928-1929-cu illərdə Başkənd ərazisi (4400 hektar otlaq-örüş sahələri) müvəqqəti istiifadə üçün haylara verildikdən sonra mənfur toplumun iştahı artmış, 1930-cu ilin əvvəllərində bütün Şınıx bölgəsinin “ermənistan SSR”-ə verilməsi məsələsi qalxdığından, yerli əhalinin ciddi müqaviməti, eləcə də, o vaxtı nahiyyə Firqə rəhbəri İsrafil Hüseynovun səyi ilə bu “yumşaq işğala” son qoyulmuşdur. Başkənd kəndi ərazisinin İttifaq qanunvericiliyində təsdiqi 1965-ci ildə daşnak A.Mikoyanın SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədrliyi vaxtında olub.
Haşiyə. Çar Rusiyasının Qafqaz diyarı üzrə Tiflis şəhərində yerləşən hərbi-siyasi qərargahının topoqrafları tərəfindən dəqiqliklə işlənilmiş xəritələrdə (“1828-1840-cı illərə aid erməni vilayətinin xəritəsi”, 1886-cı il nəşri olan “Yelizavetpol (Gəncə) quberniyası qəzalarının, polis sahələrinin və kənd icmalarının sərhədlərini göstərən xəritə” və “Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının etnoqrafik xəritəsi” (tərtibçi Rusiya İmperator Coğrafiya Cəmiyyətinin Qafqaz şöbəsinin üzvü, topoqraf-etnoqraf Y.İ.Kondratenko (1853-1908) olub) Qazax-Şəmşəddin mahalına məxsus Türk-Müsəlman kəndlərinin xeyli hissəsi hazırda Qərbi Azərbaycanın Çəmbərək və Allahverdi nahiyələri (Qaraqoyunlu vadisi) ərazilərindədir....Şınıx bölgəsində isə haylara aid yer göstərilməyib, qırmızı sərhədi Şahdağ-Murğuz silsiləsi boyunca Allahverdi-Polad Ayrum kəndlərinədək (Dağ Borçalı ərazisi) düz xətt üzrə təsfir edilib.
Ümumilikdə, Qazax qəzasının Şınıx-Ayrum bölgəsinə kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaqlarına, meşə fondu ərazilərinə, yaylaq sahələrinə (ümumilikdə 120 min hektara sahəyə, 14 yaşayış məntəqəsinə, 4200 nəfərdən çox əhalisi olan əraziyə) hay işğalı 1920-ci illərdə xeyli güclənmiş...nəticədə xeyli sahə düşmənə verilmişdir.
Müqəddəs Göyçə gölü sahilindəki Ərdönüş/Ardanış kəndindən 20-22 km şərqdə Şahdağ silsiləsinin şimal-qərb hissəsində, Murğuz dağının cənub-çərqində yerləşən qədim Köhnə Başkənd ərazisində e.ə. II-I mnilliyə aid yurd və qəbir yerləri, e.ə. minillik yadigarı Qala divarları, X-XIII əsr yaşlı qəbirstanlıqlar mövcuddur.
Bu tarixi-coğrafi xronoloji üstünlüyü külli mənimsəyən xəbis, iblisanə, şeytannəfis hay xislətinin mayası XX əsin II oniliyyində bu əski Türk-Müsəlman yurduna münasibətdə üzə çıxır. Belə ki, həmin xəritədə göstərilən Köhnə Başkənd iddiası əsasında həmin ildə Azərbaycan SSR-in Gədəbəy nahiyəsinin Şınıx bölgəsindəki Başkənd yurdu haylara verilib, bu yaylaqlarda yerli tərəkəmə obalarında nökərçilik edən haylara 44 kv.km sahə ayrılır, onların məskunlaşması aparılır....indiki uydurma, qondarma “Başkənd” anklavı əmələ gəlir. Həyasız insan sürüsü bu qədim sakral Türk orotoponimini də dəyişir-“Artsvaşen” (qartal yurdu) kimi murdarlayır....
Azərbaycan Respublikasının 7 kəndini I Qarabağ müharibəsində işğal edən hay kilsəsi və ibtidai-insan hay sürüsü “Başkənd anklavı” ifadəsini dövriyyəyə buraxmaqla həm Vətən sərhədlərimizin bütövlüyünü sarsıtmaq, həm də siyasi-hərbi tənzimlənmə proseslərinin pozulması niyyətindən əl çəkməmişdir.
Şahdağın şərqində Fərzalı kəndinə bitişik Ər qalası yaxınlığındakı güllü-otlu dağ çəmənlikləri qoynundakı Başkənd kəndi ta qədimlərdən (murdar hay ləpirləri bu yerlərə düşməzdən öncə) dini-irfani Seyid dərəsi uzanır (kəndin ortasında sınanılmış Fal piri var), Pərisuz (Koroğlu) qalası, Məcid və Soyuq bulaqları...ilə əhatələnib...çünki, bu yerlər Şəmşəddin-Gədəbəy tərəkəmələrinin ocaqları olmuşdur.
Haşiyə. “Başkənd” orotoponimi Bütöv Azərbaycan coğrafiyası üçün səciyyəvi və geniş yayılmış yer adıdır. Bu toponim etimoloji məna baxımından həm təbii-coğrafi şəraiti (landşaft yüksəkliyini), inzibat-ərazi mərkəzi kimi, həm də, milli-mənəvi dəyərlərin üstünlüyü, böyüklüyü nəzərə alınmaqla ad edilir. Başkəndə yaxın (4 km) Düz Rəsullu kənd sakini Əhməd Süleyman oğlu Hacıyevin (1901-1982) xatirəsinə görə, 1954-cü ildə haylar bu yurda köçmələrinin 100 illiyini bayram etmişlər, kilsələrinin qapısı üstündəki “1854” yazısının üstünə 1970-ci illərdə suvaq çəkmişlər...
Onların Türk tərəkəmə elatının yurdlarında (Zamanlı kəndinin Yusif bəyin, Nəsib bəyin, Şəmşəddin bəyi Qazıqumlaq bəyin...) nökər kimi işləmələri, məskunlaşması, yer almaları və sonradan saylarının artması barədə el ağsaqqalı Hacı Məhəmməd Məşədi Oruc oğlunun (1827-1901) və bölgənin “arxivi” Əhməd Süleyman oğlu Hacıyevin (1901-1982) ibrətamiz tarixi-xronoloji məlumatları ayrıca bir yazının mövzusudr...
Bircə xatırlama. Dəmirçiliklə məşğul olan 2-3 hay yerli bəylərdən xahiş edir ki, Aralıq dağı, Ər dağı..., Zeynallı, Gövdu, Yalaşan, Kükürdlü...yaylaqlarında, Pərisuz/Koroğlu qalası yaxınlığında (Başkəndə yaxın yerdə) müvəqqəti çardağ/binə qurmağa icazə versinlər, əvəzində qab-qazan qalaylayarlar, atlarını nallayar, xırda işlərə kömək edərlər (bu otlaqlar Ceyrançöl qış otlağından Şahdağ yaylaqlarına kimi uzanan köçəri-tərəkəmə yolunun üstündədir). Hay xislətini eyninə almayan Türk bəyləri razılıq verir. Bir müddətdən sonra bəylərdən biri gözəşirin/hiyləgər hay qızına vurulur, atasına deyir ki, əvəzində qızıl ödəməyə hazırdır, hay dəmirçisi razı olur....amma, gedir, İrəvan şəhərinə və qayıdanda bildirir ki, qızıl yox, bu yaylaqda öküz gönü boyda yer versə bəsidirin. Bəy göydə razı olur, razılaşan hay bir neçə öküzün gönünü bir-birinə tikir, hardasa 400-500 kv.metr sahəni bəydən alır, binəsini yapır...və beləcə...it-küçük sürüsü kimi 4-5 ailə artır....tutduqları sahə də genişlənir ...
Beləcə, XIX əsrin II yarısında Şahdağ ətəklərində qədim Türk yurdunda-Şınıx bölgəsində “hay obaları”nın izləri qoyulur. Oxşar hal Qoşqar dağı hövzəsində, Xoşbulaq yaylaqlarında, Dəstəfur/Daşkəsən nahiyəsində Kəmərqaya kəndində XX əsrin əvvəllərində də yaranıb. Belə ki, Samux nahiyəsinin Seyidlər kəndinin dini-ruhani kəramət yiyələrinin Kəmərqaya kəndində haylara rəvac vermələri, onları bu kəndə yerləşdirmələri...sonda bu kəndin... “Şnok” adlanması ilə nəticələnib....Kəmərqayanın hayça tərcüməsi....
Ona görə də Azərbaycan Respublikası ərazisində “erməni” kəndinin anklavı” termini tamamilə uydurma, qondarma, ictimai-siyasi məna baxımından yanlış ifadədir, qəsdən siyasi-ictimai müstəviyə daxil edilmiş təhlükə anlamındadır, inzibati mahiyyətcə düşmənlərimiz tərəfindən tarixi-coğrafi təhriflərdən yaradılmış ifadədir, onun işlədilməsinə rəsmən qadağa qoyulmalıdır.
Əsası və səbəbi aşağıdakı kimidir...
Tarixi Qərbi Azərbaycanını Gəncəbasar bölgəsi ilə sərhəddini tutan Şahdağ silsiləsinin gündoğarı Qoşqar dağına, Şəmkir çayına, Göygöl-Maralgöl...lər yatağına üz tutursa, günbatanı sakral örtüklü Göyçə gölünə baxır, bu zirvələrdən baxanda uzaqda Alagöz və Ağrıdağ ucalıqları da göz oxşayır. Əski Türk-Müsəlman yurdlarının bu iki istiqaməti tarixi “Köçəri mədəniyyəti”nin təşəkkül tapdığı bölgə olmaqla, bu yerlərə sürülən ibtidai insan-hay sürüsünün yerləşdirilməsinin tarixi-coğrafi təhlili aparılmalıdır...o cümlədən, Şahdağ-Murğuz dağ qurşağını əhatə edən hövzəsinin də...kökənli Qazax- Şəmşəddin mahalının da....
Gəncəbasar bölgəsinin güllü-çiçəkli dağ çəmənlikləri, bərəkətli qara torpaqları, meşə-kol ağaç bitkiləri ilə örtülü, böyüklü-kiçikl dağ çayları ilə suvarılan yurd yerləriinə paylanan, Türk-Müsəlman dünyasının tarixi-maddi abidələri ilə zəngin olan Şinıx yurdlarına ibtidai insan-hay sürsünü XVIII əsrin II yarısında yerləşdirilməsi həm də çar Rusiyasının məqsədli siyasi-hərbi dəstəyinin nəticəsi olmuşdur.
Bir cəhəti də qeyd edək ki, Qazax-Şəmşəddin mahalının tərəkəmə elatının, “Türk köçəri mədəniyyəti” ocaqlarının işğalı barədə xronoloji məlumatlara növbəti yazılarda da yer veriləcəkdir.
P.S. Azərbaycan Respublikası qanunvericiliyində “Başkənd anklavı” termininin işlədilməsi cinayət, Vətənə xəyanət və Milli Ruhun təhqiri kimi tövsif edilməli, Kərki və Başkənd kəndlərinin əvəzlənməsi isə tamamilə dövriyyədən çıxarılması vaxtı çoxdan çatmışdır....
(Yazının hazırlanmasında həm də Gədəbəy rayonu, Düz Rəsullu və Göyəmli kənd sakinləri Bahadur Həsən oğlu Hacıyevin (1953), Elşad İsa oğlu Tağıyevin (1994) məlumatlarından istifadə olunub).
(Ardı var)
Qismət Yunusoğlu, Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi
