Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin bərpası və demokratiyanın inkişafı uğrunda mətin mübrizlərdən biri mərhum tarixi alim Qeyrət Quliyevin vəfatından 21 il keçir. Haqsızlığa qarşı daim mübarizə aparmış tarixçi alimin 2000-ci ildə nəşr edilmiş “Nə iqtidar, nə müxalifət (Bizim iddialar və müddəalar)” adlı kitabı onun mövqeyini üzə çıxarmağa imkan verir. Kitabda müəllif həm hakimiyyətə, həm də o dövrün müxalifətinə tənqidi yanaşaraq Azərbaycanın siyasi inkişafı ilə bağlı öz baxışlarını və konsepsiyasını təqdim edir.
Kitabın əsas mövzuları bunlardır:
Millətin, dövlətətin mənafeyi naminə daim milli birliyi təbliğ edən vətənpərvər alim 2005-ci il parlament seçkiləri ərəfəsi ürək tutmasından dünyasını dəyişib. Onun vəfatı ilə bağlı qəzetlərdə “31 saylı Suraxanı ikinci seçki dairəsindən deputatlığa namizəd Qeyrət Bağır oğlu Quliyev oktyabrın 31-də həlak olub” başlıqlı yazılar dərc olunub. Yazılarda qeyd olunur ki, “Q.Quliyev 1961-ci ildə anadan olub, Milli Azadlıq Hərəkatının fəallarından biri, bir neçə il əvvəl isə Azərbaycan Demokrat Partiyasının (ADP) Ali Şurasının üzvü olub, ayrı-ayrı qəzetlərin yazarı kimi tanınıb, “Gənc Siyasətçilər Hərəkatı” adlı təşkilatın rəhbəri idi. O, 6 noyabr 2005-ci ildə keçiriləcək parlament seçkisində 31 saylı Suraxanı ikinci seçki dairəsindən namizədliyini fərdi qaydada irəli sürmüşdü.” (31 Oktyabr 2005 https://az.trend.az/azerbaijan/incident/813869.htm)
Bu yaxınlarda şəxsi arxivi araşdırarkən dərc olunmamış bir məqalə diqqətimi cəlb etdi. 2006-cı ildə yazıldığı, lakin obyektib, subyektiv səbəblərdən dərc olunmamış məqalə “Demokratiya uğrunda mərd mübariz Qeyrət Quluyevin vəfatından bir il keçdi” adlanır. Üstündən 20 il keçməsinə baxmayaraq yazı aktuallığını itirmədiyinə görə bir qədər redaktə etməklə nəşr edirmək qərarına gəldik. Nəzərə almaq lazımdır ki, məqalədə qeyd olunan problemlər 2005-ci ilə aid olsa da hazırda da aktuallığını itirməyib. Məqalə aşağıdakı fikirlərdən ibarətdir:
“2005-ci ildə “Elmi işçilərin hüquqlarının müdafiəsi, onlara ictimai və mənəvi dəstəyin təşkili” adlı layihənin yekunları ilə bağlı keçirdiyimiz tədbirdə Təhsil Nazirliyinin və Milli Məclisin “Elm və təhsil” komissiyasının üzvləri də iştirak etmişdi. Tədbirin sonunda ölkə başçısına müraciət də qəbul olunmuşdu. Çox təəssüf ki, layihə ilə bağlı keçirdiyimiz tədbirlərdə ziyalıların səsləndirdiyi dəyərli fikirlər 20-dən artıq qəzetdə işıqlandırılmasına, Bi-Bi-Si, “Azadlıq” radiolarında səsləndirilməsinə baxmayaraq auidiyyatı qurumlardan buna heç bir reaksiya verilməmişdi. 2005-ci ildə keçirilmiş tədbirdə səslənən problemləri bir ildən sonra nəzərdən keçirdikdə onların nəinki həll olunduğının, əksinə daha da dərinləşdiyinin şahidi olursan.
Həmin tədbirdə başqaları üçün pulla dissertasiya yazanların adlarının sadalanmasından tutmuş, rəhbər vəzifəli şəxslərin səlahiyyətlərindən sui-istifadə edərək çoxlu sayda elmi vəzifələri mənimsəməsəmələrinə qədər neqativ faktlar səslənmişdi.
Seminarda iştirak edən Moskva Dövlət Universitetinin məzunu, tarix elmləri namizədi Qeyrət Quliyev 5 ilə yaxın doktorluq işinin müzakirəyə buraxılmadığını və bu sahədə neqativ hallara qarşı axıracan mübarizə edəcəyini bildirmişdi. (P.S.-Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, mərhum tarixçi alimin yaşadığı problemləri biz də yaşamışıq. 2001-ci ildə 2016-cı ilə qədər monoqrafiyam dərslik kimi istifadə olunduğu halda qeyri-qanuni olaraq dissertasiyanın müzakirəsinə imkan verilməmişdir.M.Z.)
Yekun tədbirdə Q.Quliyev konkret olaraq elm və təhsil sahəsində aşağıdakı problemlərin olduğunu bildirmişdir:
- 1999 – 2000 – ci illərdə 444 tanınmış alim Respublikanı tərk edərək mühacirətə gedib, və 87 alim intihar edib:
- Doktorluq dissertasiyanı müdafiə etmək üçün 17 mərhələni keçmək lazımdır və mərhələnin 3-ü iki dəfə eyni ünvanda təkrarlanır;
- Müdafiə prosesi elmi işin keyfiyyətindən deyil, ayrı-ayrı şəxslərin subyektiv fikirlərindən asılıdır;
- Səlahiyyətli şəxslərə yaşıl işıq yandırıldığı halda əsil elm adamlarına elm və təhsil ocaqlarında işləməsinə süni maneə yaradılır, onların dissertasiya müdafiə etməsi isə demək olar ki, mümkünsüz işə çevrilib;
- Vəzifəli şəxslər öz hakimiyyət səlahiyyətlərindən istifadə etməklə elmi dərəcələr alır və paralel elmi vəzifələr tuturlar;
- Tanıdığım 27 yüksək dövlət vəzifəsi tutan şəxs, paralel olaraq həm də kafedra müdiridir;
- 512 iri və orta vəzifəli məmur ali məktəblərdə “dərs deyirlər”. Lakin faktlar göstərir ki, onların əksəriyyəti dərslərə getmirlər;
- Bir neçə elmi şuranın üzvü olan bəzi nazirlərin hansısa sənədlərə imza atmaları üçün dissertantlar aylarla gözləməli olurlar;
- Milli Elmlər Akademiyanın “Fəlsəfə və Hüquq” İnstitutunda 212 vəzifəli şəxs dissertantdır. Onlardan minumum imtahan götürmək istədikdə buna etiraz ediblər. Sonradan xətirlərinə dəyməmək üçüm imtahanı “müsahibə” adlandırmışlar. Bundan sonra da 42 nəfər imtahana gəlməmiş, gələnlərin əksəriyyəti imtahandan kəsilmişdir;
- Jurnalistlər 14 məhşur vəzifəli şəxsdən “müdafiə” etdiyi dissertasiyanın adını soruşub, onlar dissertasiyalarının adlarını deyə bilməyiblər;
- Arxivlərin açılmasının səviyyəsinə görə Bakı Daşkənddən 6 il, Moskvadan 11 il geri qalır və s.
Q.Quliyev elmlə məşğul olmağa hər hansı qadağa qoyulmasını məqbul saymasa da, problemlərin həlli üçün səlahiyyət sahibi olan məmurların bir əldə bir neçə qarpız tutmasına qanunla qadağa qoyulmasını təklif etmişdi.
O, elm sahəsində mövcud olan problemləri sadaladıqdan sonra bildirmişdir ki, mən öz hüquqlarımın müdafiəsi uğrunda mübarizə apara bilirəm, amma əksəriyyətin buna imkanı yoxdur.
Lakin çox təəssüf ki, 2005-ci ilin payızında, layihənin yekun tədbirindəki çıxışından 5 ay sonra bu fədakar alim ürək tutmasında vəfat etdi və bununla da Azərbaycan elmi bir istedadlı alimini də itirdi. Elm, təhsil sahəsində və cəmiyyətdə olan digər haqsızlıqlara qarşı qətiyyətlə mübarizə aparan, sözün əsil mənasında ziyalı, demokrat olan Qeyrət Quliyevin qaldırdığı problemlər çox təəssüf ki, hələ də həllini gözləyir.”
Məqalədəki fikirlər və o cümlədən son cümlə 2006-ci ilə aid olsa da bu gün də aktuallığını itirməyib və hazırda sadalanan problemlərin bir çoxunun həlli istiqamətində ciddi addımların atılmasına ciddi ehtiyac var.
