Vasif Qəhrəmanov: "...Belədirsə gərək onda bu iddia bütün platformalara qarşı qaldırılsın"
Avropa Komissiyası daha əvvəl Meta şirkətinin İnstagram və Facebook-un asılılıq yaradan dizaynına görə Rəqəmsal Xidmətlər Aktını (DSA) pozduğunu qəbul edib.
"Еvropeyskaya pravda" xəbər verir ki, bu barədə Avropa Komissiyasının müraciətində deyilir.
Bu platformaların sonsuz sürüşmə, avtomatik oynatma, təkan bildirişləri və yüksək fərdiləşdirilmiş tövsiyə sistemləri kimi funksiyalara diqqət yetirir.
Komissiya göstərir ki, Meta platformaların asılılıq yaradan dizaynı ilə bağlı istifadəçilərin, xüsusən də yetkinlik yaşına çatmayanların və həssas yetkinlərin fiziki və zehni rifahı üçün riskləri düzgün qiymətləndirməyib.
Məsələn, Meta şirkəti istifadəçilərə daim yeni məzmun göstərən yüksək fərdiləşdirilmiş tövsiyələr, avtomatik oynatma və sonsuz sürüşdürmə kimi Instagram və Facebook-un müəyyən dizayn xüsusiyyətlərini nəzərə almayıb.
Bu funksiyalar istifadəçinin lenti sürüşdürməyə davam etmək istəyini gücləndirir və beyni "avtopilot rejiminə" keçirir ki, bu da zərərli vərdişlərin və kompulsiv istifadənin formalaşmasına kömək edir, EK əmindir.
Bundan əlavə, Meta şirkəti yetkinlik yaşına çatmayanların gecələr İnstaqram və ya Facebook-da keçirdiyi vaxt, eləcə də müxtəlif formatların - məsələn, Reels və Stories-in - optimallaşdırılmasının xidmətlərdən həddindən artıq və ya kompulsiv istifadəyə necə səbəb ola biləcəyi barədə mövcud məlumatları nəzərə almayıb.
Dəlillər həmçinin Meta şirkətinin asılılıq dizaynı ilə əlaqəli riskləri azaltmaq üçün hazırkı tədbirlərinin onları effektiv şəkildə aradan qaldıra bilmədiyini göstərir.
Məsələn, yeniyetmələr üçün standart olaraq aktivləşdirilənlər də daxil olmaqla, İnstagram və Facebook-da vaxt idarəetmə vasitələri asanlıqla söndürülə bilər və onlar xidmətdən istifadənin əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına və nəzarətə gətirib çıxarmır.
Bundan əlavə, Komissiya hesab edir ki, Meta-nın valideyn nəzarəti vasitələri yalnız valideynlər və qəyyumlar müvafiq texniki biliklərə malik olduqda və onları effektiv şəkildə başa düşmək üçün səy və vaxt sərf etdikdə təsirli olur. Bu, İnstagram və Facebook-un asılılıq dizaynına xas olan risklərlə mübarizədə bu cür tədbirlərin effektivliyini sarsıdır.
Meta-nın ayrıca "təhlükəsizlik mərkəzi" səhifəsi vasitəsilə əldə edilə bilən əqli sağlamlıq məsələləri ilə bağlı məsləhətlər və resurslara keçidlər kimi maarifləndirmə tədbirləri, görünür, Facebook və İnstaqramın asılılıq yaradan dizaynı ilə əlaqəli risklərin kifayət qədər azaldılmasını təmin etmir.
İstintaqın bu mərhələsində Komissiya hesab edir ki, Meta həm İnstaqramın, həm də Facebook-un dizaynında dəyişikliklər etməlidir. Məsələn, "avtomatik oynatma" və "sonsuz sürüşdürmə" kimi asılılığa səbəb olan əsas funksiyaları standart olaraq söndürməklə, effektiv "istifadədə fasilələr" tətbiq etməklə və tövsiyə sistemini istifadəçiləri cəlb etməyə daha az diqqət yetirmək üçün uyğunlaşdırmaqla.
İndi Meta şirkəti Komissiyanın araşdırması zamanı sənədlərlə tanış ola və ilkin nəticələrə yazılı cavab verə bilər. Bununla paralel olaraq, rəqəmsal xidmətlər üzrə Avropa Şurası ilə məsləhətləşmələr aparılacaq.
Əgər Komissiyanın nəticələri nəticədə təsdiq olunarsa, Komissiya tələblərə əməl edilməməsi barədə qərar qəbul edə bilər ki, bu da pozuntunun təbiəti, ağırlığı, təkrarlanması və müddəti baxımından mütənasib olan və şirkətin ümumi illik dövriyyəsinin 6%-dən çox olmaya bilən cərimənin tətbiq olunmasına səbəb ola bilər.
Avropa Birliyinin qərarına görə, Facebook və İnstaqramın dizaynı asılılıq yaradır.
Bu nə deməkdi? Söhbət hansı asılılıqdan gedir?
Ekspertlər qeyd edirlər ki, bu barədə çoxlu elmi araşdırmalar var. Facebook və İnstagram (hər ikisi Meta Platforms-a məxsusdur) istifadəçilərin diqqətini mümkün qədər uzun müddət saxlamaq üçün davranış psixologiyasından və istifadəçi təcrübəsi (UX) dizaynından geniş istifadə edir. Ekspertlərin fikrincə, bu, "asılılıq yaratmaq üçün dizayn edilib" deməkdən daha mürəkkəbdir, lakin bəzi xüsusiyyətlər həqiqətən də kompulsiv istifadəyə təkan verə bilər.
Əsas səbəblər sonsuz lentlə (infinite scroll) bağlıdır.
Aşağı sürüşdürdükcə məzmun bitmir. Təbii "dayanma nöqtəsi" olmadığı üçün insanlar planlaşdırdıqlarından daha uzun vaxt keçirirlər.
Hər paylaşım eyni dərəcədə maraqlı olmur. Bəzən çox maraqlı video, bəzən çox bəyənmə, bəzən isə heç nə olmur. Psixologiyada buna "dəyişkən mükafat" deyilir və bu mexanizm insanların tətbiqi tez-tez yoxlamasına səbəb ola bilər.
Bəyənmələr və şərhlər: "Like", şərh və paylaşım kimi sosial siqnallar beyində müsbət emosiyalar yarada bilər. Xüsusilə yeni bildiriş gələndə insanlar yenidən tətbiqə qayıtmağa meylli olurlar.
Bildirişlər istifadəçini tətbiqə geri qaytarmaq üçün güclü vasitədir. Onların vaxtı və məzmunu istifadəçinin diqqətini çəkmək məqsədilə optimallaşdırıla bilər.
Platforma hansı məzmunu daha uzun izlədiyinizi, nəyə reaksiya verdiyinizi öyrənərək lenti sizin maraqlarınıza uyğunlaşdırır. Bu da məzmunun daha cəlbedici görünməsinə səbəb olur.
Sosial müqayisə və "nəsə qaçırmaq" hissi (FOMO): Dostların və tanınmış şəxslərin həyatını davamlı görmək "görəsən nəyi qaçırıram?" hissini gücləndirə bilər və tətbiqi tez-tez açmağa sövq edə bilər.
Bu xüsusiyyətlər hər kəsə eyni təsir etmir. Bəzi insanlar sosial mediadan problemsiz istifadə edir, digərlərində isə kompulsiv yoxlama vərdişi inkişaf edə bilər. Bu, insanın yaşı, şəxsiyyət xüsusiyyətləri, stress səviyyəsi və istifadə məqsədindən də asılıdır.
Son illərdə bu mövzu həm alimlər, həm də tənzimləyici qurumlar tərəfindən geniş araşdırılır. Ümumi elmi nəticə budur ki, sosial media platformalarının bəzi dizayn elementləri istifadə vaxtını artırmaq üçün optimallaşdırılıb və bəzi istifadəçilərdə problemli və ya kompulsiv istifadə riskini artıra bilər. Bununla belə, klinik mənada "asılılıq" diaqnozu hər intensiv istifadə edən şəxsə aid edilmir. Bu səbəbdən tədqiqatçılar çox vaxt "problemli sosial media istifadəsi" və ya "kompulsiv istifadə" terminlərindən istifadə edirlər.
İKT mütəxəssisi Vasif Qəhrəmanov baki-xeber.com-a bildirdi ki, Avropa İttifaqının Meta şirkətinə qarşı belə bir iddiası qaldırması absurddur. "Çünki eyni texnologiyalardan YouTube öz shortslarında, TikTok da, eyni zamanda Meta da istifadə edir. Yəni belədirsə gərək onda bu iddia bütün platformalara qarşı qaldırılsın. Yəni mənə maraqlı gəlir ki, niyə məhz Meta şirkətinə qarşı belə bir iddia qaldırılıb?
O ki qaldı ziyanlı tərəfinə, sözsüz ki, istənilən bu tip texnologiyalar insanın beyninin prefrontal hissəsini yükləyir defamin toksikasiyası əmələ gətirir. İnsan artıq həyatdan zövq ala bilmir, konsentrasiyasını itirir. Çünki normalda, təbiətdə bizim beynimiz ona uyuşmayıb ki, biz, 10 saniyə içində fərqli-fərqli, cürbə-cür emosiya, spektri alaq. Biz bunu telefondan alanda avtomatik olaraq beynin prefrontal hissəsi yüklənir. Dediyim kimi, ondan sonra bu tip fəsadlar verir". Məsələnin nəzarət tərəfinə gəlincə, V.Qəhəmanov qeyd etdi ki, burada valideyn özünə və uşaqlara nəzarət etməlidir. "Yəni burada heç bir texnologiya sırf uşaqların haqqını qorumaq, uşaqları düşünmək kimi bir özəlliyə sahib deyil. Yəni belə bir düşüncə absurd bir düşüncədir. Burada kontent olaraq məlumatlar filtrasiya olunur, o öz yerində. Amma sırf vaxt keçirməklə bağlı elə bir texnologiyanın istifadə olunması hələ ki bir praktikada görünməyib. Bəli, iPhone-larda və ya başqa bir modellərdə "ekran zamanı" deyilən bir funksiya var. Sadəcə o da özünü o dərəcədə doğrudan bir texnologiya deyil. Yenə də burada daha çox insan rol oynayır, nəinki texnologiya"-deyə V.Qəhrəmanov əlavə etdi.
Elvin Abbasov:"Bu qərar sübut edir ki, sosial şəbəkələrin interfeysində qarşılaşdığımız "sonsuz sürüşdürmə", "avtomatik video oxutma" və yüksək səviyyədə fərdiləşdirilmiş tövsiyə alqoritmləri təsadüfi dizayn elementləri deyil..."
İKT üzrə ekspert, Azərbaycan İnformasiya və Kommunikasiya Texnologiyaları Sənayesi Assosiasiyasının İdarə Heyətinin sədri, Vision TV və Virtual Azerbaijan Group of Companies şirkətlərinin təsisçisi, TimeSoft şirkətinin həmtəsisçisi və direktoru, Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi yanında İctimai Şuranın üzvü Elvin Abbasov baki-xeber.com-a bildirdi ki, Avropa Komissiyasının "Meta" şirkətinə qarşı irəli sürdüyü bu ilkin ittihamlar, rəqəmsal ekosistemin tənzimlənməsi və kiber-gigiyena standartlarının formalaşdırılması baxımından çox mühüm bir hüquqi presedentdir:" İllərdir texnologiya nəhənglərinin tətbiq etdiyi və istifadəçilərin platformada qalma müddətini maksimallaşdırmağa yönəlmiş "diqqət iqtisadiyyatı" modeli, artıq sadəcə bir kommersiya strategiyası kimi deyil, birbaşa olaraq insanların, xüsusən də yeniyetmələrin psixoloji və fiziki sağlamlığına təhdid yaradan manipulyasiya mexanizmi kimi rəsmən tanınır. Bu qərar sübut edir ki, sosial şəbəkələrin interfeysində qarşılaşdığımız "sonsuz sürüşdürmə", "avtomatik video oxutma" və yüksək səviyyədə fərdiləşdirilmiş tövsiyə alqoritmləri təsadüfi dizayn elementləri deyil, beynin dopamin mexanizmini hədəf alan və istifadəçini "avtopilot" rejiminə salan şüurlu mühəndislik həlləridir. Bizim hər zaman vurğuladığımız ailədaxili rəqəmsal idarəetmə və valideyn nəzarəti mexanizmlərinin effektivliyi məsələsi də bu hesabatda çox dəqiq şəkildə öz əksini tapıb. Avropa Birliyinin də qeyd etdiyi kimi, texnologiya şirkətlərinin təqdim etdiyi mövcud platformadaxili məhdudiyyətlər və valideyn nəzarəti alətləri bəzən sadəcə "gözdən pərdə asmaq" xarakteri daşıyır, çünki yeniyetmələr tərəfindən asanlıqla deaktiv edilə bilir. Digər tərəfdən, bu proqramların düzgün idarə olunması valideynlərdən yüksək texniki bilik və davamlı zaman tələb edir ki, bu da rəqəmsal savadlılıq səviyyəsi fərqli olan ailələrdə, xüsusən də regionlarda effektiv nəzarəti qeyri-mümkün edir. Bu baxımdan, problemin həlli rəqəmsal platformaların öz dizayn prinsiplərini kökündən dəyişməsindən və məsuliyyəti bütövlükdə istifadəçinin və ya valideynin üzərinə yıxmaqdan əl çəkməsindən keçir. Əgər bu qərar qətiləşərsə, "Meta" qlobal dövriyyəsinin 6%-nə qədər maliyyə sanksiyası ilə üzləşməkdən əlavə, asılılıq yaradan funksiyaları standart olaraq (default) qapalı saxlamağa məcbur ediləcək. Bu isə rəqəmsal dünyada istifadəçi təhlükəsizliyinin artıq könüllü bir seçim deyil, dövlətlər tərəfindən tənzimlənən rəsmi bir hüquqi öhdəlik və yeni ailə rəqəmsal kulturasının əsası olacağını bir daha təsdiqləyir".
İradə SARIYEVA
