İqlim dəyişmələri fonunda son illərdə dünya ölkələrinin böyük əksəriyyətinin üzləşdiyi problemlərdən biri də sel və daşqıanlarla bağlıdır. Problem ölkəmizdə də özünü qabarıq büruzə verir. Elə bundan irəli gəlir ki, baş nazir Əli Əsədovun sədrliyi ilə son günlər ölkəmizdə baş verən sel və daşqın hadisələrinin fəsadlarının aradan qaldırılmasına həsr olunmuş müşavirə keçirilib.
Baş nazir, ötən illərdən fərqli olaraq, cari ilin may-iyun aylarında ölkəmizin bəzi rayonlarında hava şəraitinin qeyri-sabit keçdiyini, yağıntıların miqdarının artdığını, əsasən dağlıq və dağətəyi rayonlarda leysan xarakterli intensiv və güclü olduğunu qeyd edib. Diqqətə çatdırılıb ki, əsasən iyun ayında respublikanın əksər ərazilərində çaylara sel sularının daxil olması nəticəsində bir sıra çaylarda sululuq artıb, sel və daşqınlar baş verib. Təbii fəlakət baş verən rayonlar üzrə aidiyyəti qurumlar tərəfindən zəruri və təxirəsalınmaz tədbirlər görülüb, ərazilərə xüsusi texnika və canlı qüvvə cəlb olunub. Görülmüş işlər nəticəsində operativ olaraq çayların məcrası dəyişdirilib, yuyularaq dağıdılan yol infrastrukturu bərpa olunub. Bildirilib ki, təbii fəlakət nəticəsində fərdi yaşayış evlərinə, həyətyanı sahələrə, həmçinin əkin sahələrinə və fermer təsərrüfatlarına, digər infrastruktura dəymiş ziyanın qiymətləndirilməsi ilə bağlı tədbirlər davam etdirilir. Eyni zamanda, qeyri-sabit hava şəraiti ilə əlaqədar Milli Hidrometeorologiya Xidməti tərəfindən tətbiq edilən erkən xəbərdarlıq sisteminin təkmilləşdirilməsinin vacibliyi vurğulanıb. Təbii fəlakətin qarşısının alınması məqsədilə qabaqlayıcı tədbirlərin görülməsi baxımından xidmətin fəaliyyətinin digər aidiyyəti qurumlarla əlaqələndirilmiş şəkildə həyata keçirilməsinin önəmi qeyd edilib. Ümumiyyətlə isə, çoxillik statistik məlumatlara görə, Azərbaycanda son 57 ildə ən çox sel-daşqın hadisəsi məhz bu il qeydə alınıb. Bu ilin ötən müddətində ölkədə 45 sel hadisəsi baş verib, halbuki, ötən il bütün ilboyu 43 sel qeydə alınmışdı. Son 10 ilin iyun aylarında ortalama 3-9 sel və daşqın baş verirdisə, ötən il 18, bu il isə iyunun ilk 15 günündə 26 belə hadisə olub. Ekologiya və təbii sərvətlər nazirinin müavini Umayra Tağıyeva ölkədə sel və daşqın sayının artmasını iqlim dəyişikliklərinə bağlayıb. Təbii proseslər iqlim dəyişmələri fonunda baş verdiyindən, planetdə temperaturun yüksəlməsi yağıntıların fəsillik rejiminə də təsir göstərir və havanın ekstremallığı artır. Coğrafiya İnstitutunun Xəzərin hidrometeorologiyası şöbəsinin müdiri coğrafiya elmləri doktoru Səid Səfərov da qeyd edir ki, Azərbaycan ərazisində də qlobal istiləşmə öz təzahürlərini göstərməkdədir. 1961-1990-cı illərlə müqayisədə 1991-2020-ci illərdə havanın orta illik temperaturu orta hesabla 0,80 – 1,2 dərəcə artıb: “Respublikanın əksər ərazilərində atmosfer yağıntıları iqlim normasına nisbətən azalsa da, ayrı-ayrı günlərdə müşahidə olunan anomal intensiv yağıntılar və onlarla əlaqədar olan təhlükəli hidrometeoroloji hadisələrin (leysan, ildırım, dolu, qasırğa küləyi, sel, daşqın və s.) təkrarlanması artıb. Bu, özünü cari ilin may və iyun aylarında daha qabarıq göstərməkdədir. Temperaturun artması və yağıntıların azalması səbəbindən suya olan tələbatın artması fonunda, ölkənin su ehtiyatlarının azalması müşahidə edilir. Yaxın onilliklərdə istiləşmənin daha da sürətlənəcəyi ilə əlaqədar olaraq Azərbaycanda da yuxarıda qeyd edilən neqativ təzahürlərin daha da kəskinləşəcəyi ehtimal olunur”. Hazırda ölkədə yağıntıların normanı ötməsi ölkənin fərqli bölgələrində problemlər doğurur. Rəsmi açıqlamaya görə, Qax rayonuna bir gündə aylıq normanın 120 faizi, quraq iqlimi ilə seçilən Sabirabada 122 faizi, Yevlaxa isə 75 faizi qədər yağıntı düşüb.
Sel və daşqınlarla yanaşı, ölkədə dolu yağması halları da çoxalıb. İyunun 1-dən 15-dək Azərbaycanda 31 dəfə dolu düşməsi qeydə alınıb. Ötən il 18 belə olay baş vermişdi. Qəbələ və Yardımlıda dolu dənələrinin diametri 25-30 millimetrə çatıb. Baş verən sel, daşqın və dolu hadisələri həmin bölgələrdə yaşayan insanların yaşamına da təsirsiz ötüşmür. Bu ilin mayında Göygöl rayonunda selə düşən iki nəfər həyatını itirib. Bölgədə yaşayan sakinlərin ev və təsərrüfatlarına ciddi ziyan dəyib. Aqrar Sığorta Fondunun yaydığı açıqlama da regionlarda yaşayan insanların ciddi problemlərlə üzləşdiyini təsdiqləyir. Açıqlamada bildirilir ki, bölgələrdə yağan leysan yağışları, sel-subasma, güclü külək, dolu ucbatından fermer təsərrüfatlarına ziyan dəyib. Ötən dövrdə, əsasən, Ağdam rayonu ərazisində buğda, arpa, pambıq sahələrinə dolu düşməsinə, güclü küləyin ağacları sahələrə aşırmasına dair bilgilər yayılıb. Təbiət hadisələrindən Gədəbəy, Daşkəsən, Tovuz, Gəncə, Göygöl, Naftalan, Yevlax, Qusar, Quba, Goranboy, Şabran, Şəki, Qax, Cəlilabad rayonlarının fermerləri də zərər çəkib. Ölkə üzrə daha çox müraciət Şəki-Zaqatala, Dağlıq Şirvan və Qarabağ iqtisadi rayonlarından daxil olub. Müraciətlər fırtına və dolu kimi sığorta predmetləri ilə bağlıdır. İlin əvvəlindən, özəlliklə may-iyun aylarında Aqrar Sığorta Fonduna təsərrüfatlara dəyən ziyanla bağlı 900-dən çox müraciət daxil olub. 2014-cü ildə aparılan araşdırma nəticələrinə görə, Azərbaycanda bütün təbii təhlükələr 50 milyon dollar, yəni 85 milyon manat dəyərində orta illik iqtisadi itkilərə səbəb olur. BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO-nun) araşdırmasına görə, son 20 ildə müxtəlif təbii təhlükələrin ölkədəki əkin sahələrinə vurduğu ziyan bitkiçilikdən əldə olunan toplam qazancın 4-6 faizi qədərdir. Hesablamalara görə, təkcə 2003-2010-cu illərdə Azərbaycanda çay daşqınları kənd təsərrüfatı üzrə torpaq fondunun 29.8 faizinə zərər vurub, 2Z9 min hektar əkin sahəsi, o cümlədən strateji önəmli 19 min hektar pambıq sahəsi, 77 min hektar taxıl sahəsi, 10 min hektar bostan bitkiləri sahəsi, 7 min hektar otlaq sahəsi uaraqsız hala düşüb və 104 min baş iri və xırdabuynuzlu mal-qara tələf olub. “Azadlıq” radiosunun məlumatına əsasən, son illərdə ölkədə təbii amillər insanların dolanışığına ciddi təsir göstərir. Dəyən ziyan üzündən fermer təsərrüfatları illərlə toparlana bilmir. Bu baxımdan, hökumətin təbii fəlakətlərə daha hazırlıqlı olmasına ehtiyac var. BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının araşdırmasında bu da vurğulanır ki, Azərbaycanın kənd təsərrüfatı sektorunda fəlakət risqi dəyərləndirilmir, hazırlıq və fövqəladə fəaliyyət planları yoxdur, fəlakət sonrası ehtiyac, zərər və ziyan qiymətləndirilmir. Qurumun hesabatında diqqətə çatdırılır ki, Azərbaycanda təbii fəlakətlərin doğurduğu problemlərin həlli baxımından “Fəlakət Risqinin Azaldılması və Hidrometeorolgiyanın İnkişafı üçün” yeni dövlət proqramlarının qəbuluna ehtiyac var. FAO-nun fikrincə, bütün səviyyələrdə qurumlararası bağlantıları, əməkdaşlıq və ünsiyyəti dəstəkləmək və gücləndirmək üçün ölkədə Milli Platforma yaratmaq lazımdır. Kənd təsərrüfatı sektoruna cavabdeh qurumların bu platformada fəal iştirakını təmin etmək də çox vacibdir. O da bildirilir ki, fəlakət riskinin azaldılmasına dair məlumatların toplanması və təhlili də daxil, kənd təsərrüfatı siyasətinin araşdırılmasında və hazırlanmasında ciddi boşluqlar var. Hökumət bu boşluqların doldurulmasına çalışmalıdır. Digər bir vacib məqam isə ixtisaslı kadrlarla bağlıdır. Özəlliklə fəlakət risqləri olan bölgələrin xəritələşməsi baxımından ölkənin istər texniki imkanları, istərsə də insan resursları inkişaf etdirilməlidir. Fəlakət risqlərinin azaldılması baxımından FAO-nun Azərbaycanda tətbiqini vacib saydığı digər mexanizm də erkən xəbərdarlıq sistemlərinin yaradılmasıdır.
Samirə SƏFƏROVA
