Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan ABŞ-da sülh müqaviləsinin paraflanmasından sonra ilk dəfə olaraq yenidən cəfəng fikirlər səsləndirib. O iddia edib ki, Azərbaycan həddindən artıq aqressiv bəyanatlar verir və ölkəsinin ərazi bütövlüyünə təhlükə yarada biləcək layihələrdən əl çəkmir.
BMT Baş Assambleyasının 80-ci sessiyasında çıxış edən Paşinyan nitqinin əhəmiyyətli hissəsini Azərbaycanla münaqişənin həlli ilə bağlı müzakirələrə sərf edib. O qeyd edib ki, son bir neçə ildə tərəflər çox şey əldə ediblər: İrəvan və Bakı ölkələr arasında sərhədi təsdiqləyib və sülh müqaviləsini paraflayıblar. O, həmçinin Ermənistanda TRIPP-in tikintisini xatırladıb. Qeyd edib ki, Ermənistan və Amerika hakimiyyət orqanlarının razılığı ilə digər dövlətlər də bu layihəyə qoşula bilər: “Bütün bunlar nə deməkdir? Xanımlar və cənablar, bütün bunlar - və mən bunu bütün beynəlxalq ictimaiyyətə elan etməkdən məmnunam - Ermənistan Respublikası ilə Azərbaycan Respublikası arasında sülhün bərqərar olması deməkdir. Fədakarlığı, ardıcıllığı və bütövlüyü qeyri-mümkün kimi görünənləri mümkün edən ABŞ prezidenti Donald Trampın rolu bu sülh prosesində həlledicidir. TRIPP (ABŞ-la Ermənistan arasında razılaşdırılmış biznes modeli Ermənistan ərazisində fəaliyyət göstərəcək və onlarla kilometr müxtəlif infrastrukturdan ibarət olacaq. Marşrutun həm regional, həm də qlobal əhəmiyyəti və təsiri olacaq. Beləliklə, avqustun 8-də Vaşinqtonda elan edilmiş TRIPP marşrutu əsasında Vaşinqton bəyannaməsinə uyğun olaraq, Ermənistan və Azərbaycan arasında dövlətdaxili, ikitərəfli və beynəlxalq daşımalar üçün kommunikasiyaların açılması dövlətlərin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və yurisdiksiyasına hörmət əsasında həyata keçiriləcək. Bu, Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında Ermənistanın ərazisindən keçməklə maneəsiz əlaqəni təmin edəcək və beynəlxalq və dövlətlərarası əlaqə üçün qarşılıqlı fayda verəcək”.Eyni zamanda o qeyd edib ki, “sülh məzuniyyət deyil, iş, gündəlik zəhmətdir”. Üstəlik, o əlavə edib ki, sülh gündəmini saxlamaq münaqişəyə əsaslanan gündəmdən qat-qat çətindir: “Bu kontekstdə itkin düşmüş şəxslərin taleyinə aydınlıq gətirmək və uzun müddətdir davam edən münaqişə nəticəsində azadlıqdan məhrum edilmiş şəxslərin probleminin həlli həlledici əhəmiyyət kəsb edir ki, bu da bizim gündəmimizdədir”.
Bundan başqa, Ermənistanın baş naziri qeyd edib ki, prezident İlham Əliyevin Zəngəzur dəhlizi adlanan məkana daim istinad etməsi sülhün möhkəmlənməsinə xidmət etmir: “Vaşinqtonda razılaşdırılmış sənədlərdə belə bir ifadəyə rast gəlinmir və Ermənistan-Azərbaycan danışıqlarında və ya sənədlərində heç vaxt yer almayıb. Düşünürəm ki, azərbaycanlı həmkarımın bu ifadə ilə nə demək istədiyinə aydınlıq gətirməsi faydalı olardı, çünki erməni reallığında bu, Ermənistana qarşı ərazi iddiası kimi qəbul edilir”. Üstəlik, o, Azərbaycan tərəfinin Ermənistanın kapitulyasiyası haqqında danışmasını bəyənmir. Ermənistan liderinin nöqteyi-nəzərindən bu termin obyektiv reallıqdan ayrılmış aqressiv konnotasiyaya malikdir: “Ancaq bu, əlbəttə ki, bizi əldə edilmiş sülhü qeyd etməkdən və bəyan edilmiş razılaşmaları yerinə yetirməkdən zərrə qədər də yayındırmayacaq... Mən təklif edirəm ki, azərbaycanlı həmkarım əsas diqqəti əldə olunmuş razılaşmaların çevik və dəqiq həyata keçirilməsinə yönəltsin”. Halbuki, Azərbaycan tərəfinin ermənistana qarşı hər hansı ərazi iddiası yoxdur. Zəngəzur dəhlizi isə Azərbaycanda qəbul edilmiş termindir, hər hansı ərazi iddiasını özündə ehtiva etmir. Bütün bunları Ermənistanın baş nazirindən əvvəl BMT-də çıxış edən prezident İlham Əliyev də təsdiq edib: “2020-ci il noyabrın 10-u Ermənistanın kapitulyasiyası və təqribən 30 ilə yaxın işğaldan sonra Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası kimi tarixə düşdü. Azərbaycan Zəfər müharibəsindən dərhal sonra ərazi bütövlüyünün və suverenliyin qarşılıqlı şəkildə tanınması əsasında Ermənistanla münasibətlərdə yeni səhifə açmağa hazır olduğunu bəyan etdi. Biz beynəlxalq hüquqa əsaslanan beş təməl prinsip irəli sürdük, sülh müqaviləsi layihəsini təqdim etdik. Daha sonra layihə mətni üzrə 2022-ci ilin oktyabrından 2025-ci ilin yayına qədər davam edən danışıqlar prosesi bizim təşəbbüsümüzlə başladı. Müxtəlif təxribatlara baxmayaraq, danışıqlar yalnız ikitərəfli əsasda aparıldığına, hər hansı bir kənar müdaxilə olmadığına görə müsbət nəticələr verdi. Bu il avqustun 8-də Vaşinqtonda, Ağ Evdə ABŞ, Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin iştirakı ilə Azərbaycanın və Ermənistanın xarici işlər nazirləri sülh müqaviləsinin mətnini parafladılar. Həmin gün Azərbaycan Prezidenti və Ermənistanın Baş naziri Birgə Bəyanat imzaladılar. ABŞ Prezidenti Donald Tramp da buna şahid qismində imza atdı. Bundan əlavə, Azərbaycan və Ermənistan artıq sülh prosesinə aidiyyəti olmayan köhnəlmiş mexanizm kimi ATƏT-in Minsk qrupunun və əlaqədar strukturlarının bağlanması üçün birgə müraciət ünvanladılar. Beləliklə, sentyabrın 1-də ATƏT bu strukturların birdəfəlik bağlanması barədə qərar qəbul etdi. Regional bağlantılar davamlı sülh istiqamətində baxışlarımızın əsasını təşkil edir. Vaşinqton Sammitinin mühüm nəticələrindən biri də Zəngəzur dəhlizindən maneəsiz keçidi təmin edəcək və regional bağlantıları möhkəmləndirəcək “Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu”dur (TRIPP)”. Burada Azərbaycan lideri məhz TRIPP sözündən istifadə edib. Zəngəzur dəhlizi isə qeyd edildiyi kimi Azərbaycanda qəbul edilən termindir. Politoloq Arşaluys Mqdesyanın dediyinə görə, Paşinyanın Azərbaycan tərəfini tənqid etməsinə səbəb onların paraflanmış sülh müqaviləsinə fərqli münasibəti ola bilər: “Bakı üçün bu, onun zəfər yürüşünün bir hissəsidir və ondan bəhrələnməkdə davam etmək istəyir, İrəvan üçün isə səhifəni çevirib yenidən başlamaq üçün fürsətdir. Təbii ki, belə bir yanaşma kontekstində baş nazirin nöqteyi-nəzərindən Zəngəzur dəhlizindən bəhs etmək mümkün deyil. Amma Əliyev hesab edir ki, Azərbaycanın Qarabağ müharibəsindəki qələbəsi statik deyil, əksinə, bu uğurun üzərində dayanmaq üçün istifadə edilməli olan yeni imkanlar açıb”. Cənubi Qafqaz Araşdırmalar Mərkəzinin direktoru Fərhad Məmmədov hesab edir ki, Ermənistan və Azərbaycan liderləri arasında anlaşılmazlıqda ciddi heç nə yoxdur: “Paşinyan və Əliyevin çıxışlarını müqayisə etdikdə belə qənaətə gəlmək olar ki, hər ikisi sülhpərvər ruha söykənib. Təbii ki, ritorikada bəzi kobud kənarlar qalacaq, lakin onlar zaman keçdikcə yox olacaq. Eyni zamanda, Azərbaycan Zəngəzur dəhlizi terminindən də əl çəkməyəcək, çünki o, Ermənistanın 44 kilometrlik cənub qolundan daha çox Ermənistanı əhatə edir. Ermənistan hökuməti TRIPP-in parametrləri ilə bağlı ABŞ-la razılaşdıqda, bu məsələ İrəvan üçün ağrılı nöqtə olmaqdan çıxacaq”.
Ramil QULİYEV
