Sanksiyalar uzun müddət davam etsə, rejim üçün dayanıqlılıq risqləri yarada bilər
Rusiya və Çinin İrana qarşı sanksiyaların bərpasını altı ay təxirə salmaq üçün təklif etdiyi qətnamənin BMT Təhlükəsizlik Şurasında dəstək qazanmamasından sonra İrana qarşı beynəlxalq sanksiyalar bərpa edilib. BMT Təhlükəsizlik Şurası əvvəllər sanksiyaların ləğvi müqabilində nüvə proqramını məhdudlaşdıran 2015-ci il sazişi çərçivəsində Tehranın üzərinə götürdüyü öhdəlikləri pozduğunu aşkar edərək, sanksiyaların bərpasına səs vermişdi.
BMT-nin İrana qarşı sanksiyaları sentiyabrın 28-dən qüvvəyə minib.
Bundan əvvəl BMT Təhlükəsizlik Şurası sentiyabrın 26-da Rusiya və Çinin İrana qarşı sanksiyaların bərpasının altı ay müddətinə təxirə salınması ilə bağlı təklif etdiyi qətnaməyə səs verib.
Qətnamənin BMT Təhlükəsizlik Şurasında qəbul edilməsi üçün ən azı 15 üzvdən doqquz lehinə səsə, eyni zamanda Britaniya, Fransa və ABŞ-ın veto hüququndan istifadə etməsinə ehtiyac var idi.
Sonda Rusiya-Çin təklifini yalnız dörd ölkə (Rusiya, Çin, Pakistan, Əlcəzair) dəstəkləyib, daha 9 ölkə əleyhinə, iki ölkə isə bitərəf qalıb. Beləliklə, Rusiya və Çinin istəklərinə uyğun olaraq İrana qarşı sanksiyaların tətbiqi yarım il uzadılmayıb, sanksiyalar artıq qüvvəyə minib.
Bu sanksiyalar İrana hansı istiqamətlərdə təsir edə biləcək?
Baki-xeber.com nəşrinə görə, İrana qarşı BMT sanksiyalarının yenidən bərpa olunması ölkə üçün həm iqtisadi, həm də geosiyasi baxımdan ciddi təsirlər yaradacaq. Bu təsirləri əsas istiqamətlər üzrə qruplaşdıraq,
Enerji sektoru və ixrac
İranın əsas gəlir mənbəyi olan neft və qaz ixracı məhdudlaşdırılacaq.
Neftin dünya bazarına çıxarılması çətinləşəcək, xüsusilə də Avropa və Asiya bazarlarında yeni müqavilələr bağlamaqda çətinliklər yaranacaq.
Çin və bəzi region ölkələri qeyri-rəsmi şəkildə alışı davam etdirsə də, qiymət güzəştləri və əlavə xərclər İranın gəlirlərini azaldacaq.
Bank-maliyyə sektoru
İran beynəlxalq maliyyə sistemindən (SWIFT və digər vasitələrdən) kənarda qalacaq.
Xarici valyutaya çıxış çətinləşəcək, bundan dolayı ölkənin idxal imkanları azalacaq, xarici sərmayə və kredit axını kəsiləcək.
Sənaye və texnologiya
Avadanlıq, ehtiyat hissələri, yüksək texnologiyalı məhsulların idxalı məhdudlaşacaq.
Neft-qaz infrastrukturunun modernləşdirilməsi və digər sənaye sahələrinə modern texnologiyaların gətirilməsi mümkün olmayacaq.
Müdafiə və kosmik texnologiyalara giriş də məhdudlaşdırılacaq.
Sosial-iqtisadi vəziyyət
İdxalın azalması və valyuta böhranı inflyasiyanı daha da artıracaq. Bu səbəbdən əhalinin gündəlik istehlak mallarına çıxışı çətinləşəcək, qiymətlər yüksələcək. İşsizlik səviyyəsi arta bilər, xüsusilə də gənclər arasında bu özünü daha ciddi şəkildə göstərəcək.
Geosiyasi və regional təsirlər
İranın Yaxın Şərqdəki mövqeləri zəifləyə bilər, çünki maliyyə resursları azaldıqca onun bölgədəki müttəfiqlərinə (məsələn, “Hizbullah”, Yəməndə husilər və s.) dəstək imkanları məhdudlaşacaq.
Tehran hakimiyyətinin Rusiya və Çinlə əməkdaşlığa daha çox ehtiyacı olacaq, bu isə İranı asılı vəziyyətə sala bilər.
Qərblə münasibətlərdə gərginlik artacaq, diplomatik təcrid dərinləşəcək.
Daxili siyasi nəticələr
İqtisadi çətinliklər ölkə daxilində sosial narazılıqları gücləndirə bilər. Hökumət sanksiyaları əsas bəhanə kimi istifadə edərək daxili repressiyaları artıra bilər.
Lakin iqtisadi təzyiqin davamlı olması rejimin dayanıqlığına uzunmüddətli risq yarada bilər.
Yəni sanksiyalar qısa müddətdə qiymət artımı və valyuta böhranı, orta müddətdə iqtisadi daralma və sosial gərginlik, uzun müddətdə isə rejim üçün dayanıqlılıq risqləri yarada bilər.
İrana qarşı beynəlxalq sanksiyalar bərpa edildikdən sonra rəsmi Tehran cavab addımı kimi Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyi (MAQATE) müfəttişlərini ölkəyə buraxmamaq barədə bəyanat verib. Bu, əslində çox ciddi addımdır. Çünki bununla İranın nüvə fəaliyyətinə nəzarət zəifləyəcək. AEBT-nın missiyası İranın nüvə proqramının dinc məqsədlər üçün istifadə olunmasına nəzarət etməkdir. Müfəttişlərin ölkəyə buraxılmaması beynəlxalq ictimaiyyətdə şübhələri artıracaq. Siyasi təzyiq güclənəcək. ABŞ və Avropa dövlətləri bunu İranın “şəffaflıqdan imtinası” kimi qəbul edərək əlavə sanksiyaların tətbiqinə və ya daha sərt diplomatik addımlara əl ata bilərlər.
Regionda təhlükəsizlik risqləri artacaq. İranın nüvə proqramının nəzarətsiz qalması İsrail, Səudiyyə Ərəbistanı və digər regional ölkələr üçün narahatlıq doğuracaq. Bu isə yeni gərginlik ocaqları yarada bilər.
İranın mövqeyi sərtləşir. Bu bəyanat Tehranın Qərbə qarşı təzyiq vasitəsi kimi istifadə etdiyi bir addım ola bilər. Yəni “sanksiyalar varsa, əməkdaşlıq da yoxdur” mesajı verildi.
Akif NƏSİRLİ
