“... Zaqafqaziyadan götürsək ki, 1920-ci ildən Sovetlər hakimiyyəti çökənədək hansı xalqdan nə qədər sürgün olunubdur, heç yerdə Azərbaycanda olduğu qədər adam sürgün edilməyibdir. 1937-1938-ci illər repressiyalarında Zaqafqaziyada heç yerdə Azərbaycanda olduğu qədər repressiya olmayıbdır.
1937-1938-ci illər represiyaı bütün Sovet İttifaqında aparılırdı. Amma atrl-ayrı regionlarda, respublikalarda onun miqyası bir-birindən fərqli idi. Əgər Zaqafqaziyanı götürsək-biz Azərbaycanı daim Ermənistanla, Gürcüstanla müqayisə edirik-1920-ci ildən başlayaraq Azərbaycandan sürgün edilənlər o biri rtespublikalara nisbətən daha çox olubdur.
1937-1938-ci illərdə Azərbaycanda represiyaya məruz qalanlar da çox olubdur. Buradan əlavə, azərbaycanlıların bir hissəsi 1937-1938-ci illərdə buradan İrana sürgün edilibdir. Bu da tarixi bir
hadisədir, çoxdan unudulubdur. İran təbəəsi olduğuna görə azərbaycanlıları buradan, Azərbaycanın hər yerindən kütləvi surətdə sürgün etdilər. Həmin bu tarixi facədən 60 il keçib.
İndi sizin heç biriniz, bəlkə, o günləri xatırlaya bilməzsiniz Amma mən o günlərin şahidiyəm. Mən Naxçıvanda yaşayırdım. Bizim qonşulıarımızı iki günün içində gətirib ağlaya-ağlaya avtomobillərə doldurdular, çıxarıb Arazın o tayına saldılar. Mən 1937-1938-ci illərdə Naxçıvanda siyasi motivlər üzrə Orta Asiyaya sürgün olunanları da görmüşəm. Onlar mənimlə orta məktəbdə birgə oxuyan qızlar, oğlanlar idi, göz yaşı içində gəlib bizimlə vidalaşdılar…”
Bu fikirləri mərhum prezident Heydər Əliyev 1998-ci il yanvarın 14-də Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Komissiyasının iclasında Sovet hakimiyyəti dövründə keçirilən repressiyalarda xalqımıza qarşı edilən cinayətlərdən danışarkən qeyd edirdi (mənbə: “Xalq” qəzeti 17 yanvar 1998-ci il).
Heydər Əliyev Cənubi azərbaycanlıların repressiyaya məruz qalması aktını 60 il əvvəl baş verən faciə adlandırdı.
Sovet hökumətinin siyasəti nəticəsində 1937-1938-ci illərdə İrana qovulan cənubluları da şah rejimi, çox güman ki, repressiya edib. Repressiya illərində Şimali Azərbaycanda yaşayan güneylilər də repressiya olunublar, onlar da acı tale yaşayıblar…
“...Cənubi azərbaycanlıların repressiyası və sürgün tarixi daha geniş şəkildə araşdırılmalıdır”
AMEA-nın Fəsləfə və Sosiologiya İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, fəlsəfə doktoru, BAO sədrinin müavini, siyasi şərhçi Faiq Ələkbərli “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, Heydər Əliyevin vaxtilə aktuallaşdırdığı bu maraqlı fakt tarixşünaslıqda elə də geniş araşdırılmayıb. “Bilirik ki, Birinci Dünya müharibəsi illərində də, 1920-ci ildə də Azərbaycanımızın Güneyindən bir çox insanlar Azərbaycanın qüzeyinə gəlib. Buna səbəb müharibədən əvvəl və sonra baş verən işsizlik, yoxsulluq idi ki, onlar gəlib burada neftdə işləyirdilər. O dövrdə Bakı neft sənayesi şəhərinə çevrilmişdi. İkinci Dünya müharibəsi ərəfəsində SSRİ-nin də artıq bu müharibəyə qoşulacağı xeyli dərəcədə dəqiqləşdiyi üçün öz imperiyası daxilində müəyyən ideoloji nəzarət həyata keçirirdi. Bu ərazilərdən biri də Azərbaycan SSR idi. Türkiyədən olub Azərbaycanda çalışanların, eyni zamanda da Qacarlar dövlətindən köçüb bura gələnlərin fəaliyyətinə ciddi şəkildə nəzarət edilirdi. Onlar xüsusi nəzarətə götürülürdü. Ona görə də, İkinci Dünya müharibəsi ərəfəsində baş verən repressiya dövründə yalnız buradan olan milli ruhlu insanlar yox, həm də Cənubi Azərbaycandan olan soydaşlarımız hədəfə alınırdı. Təkcə Əhməd Cavad, Hüseyn Cavid və digər aydınlarımız deyil, Azərbaycanın güneyindən olan azərbaycanlılar da represiyaya məruz qalırdılar. 1937-1938-ci illər repressiyasında quzeyli-güneyli azərbaycanlılar kütləvi şəkildə repressiya olunublar, sürgünə məruz qalıblar. Güneylilər yalnız İrana deyil, Orta Asiyaya da sürgünə göndəriliblər. Güneylilərin bir hissəsinin Quzeydən İran adlanan dövlətə sürgün edildiyini bilirik. Azərbaycanın Quzeyindən sovet rejimi tərəfindən zor gücünə İran adlanan ölkəyə qaytarılanlar isə Rza şah Pəhləvinin qurduğu sistemin qurbanına çevriliblər. O dövrdə orada fars şovinist rejimi vardı ki, bu rejim Azərbaycanın Güneyində bir çox repressiyalar törədib. O zaman SSRİ-dən sürgün edilənlər də “SSRİ casusu”, “şurəvi” və s. adı altında məhz repressiyaya məruz qaldılar. Hətta onlardan da bir qismi İkinci Dünya müharibəsindən sonra, yəni Milli Hökumət devriləndən sonra Quzey Azərbaycana gəldilər. Onlar demokratlar idilər. Bu repressiyadan ən çox ziyan çəkən xalqımız olub. Ona görə də biz bu məsələlərə daha həssas yanaşmalı və tarixşünaslığınızda bu məsələni dəqiq araşdırmalıyıq”.
F.Ələkbərlinin sözlərinə görə, keçən əsrin 30-cu illərində baş verən repressiyalar yalnız Azərbaycanın şimalından olanlara aid olmayıb, həm də cənublular bu repressiyadan yaxa qurtara bilməyib. Bundan əlavə, o bildirdi ki, buradan Pəhləvi rejiminə sürgün edilənlər də öldürüldü, başlarına min cür oyunlar açıldı: “Hesab edirəm ki, Cənubi azərbaycanlıların repressiyası və sürgün tarixi daha geniş şəkildə araşdırılmalıdır. Təəssüf ki, bizim tarixşünaslıqda bu elə də geniş araşdırılmayıb”.
İradə SARIYEVA
