Duyumlu, duyğulu qapılarda qanqal göyərməz, mayası haqdan yoğrulan nur çiçək açar. Elə bir çiçək ki, ətri könülləri feyziyab edər, işığı dizə təpər, ürəyə qüvvət verər. O qapını döyənlər haqqın kəlamına, hikmətinə - şəhdi-şirəsinə bələnənlərdir.
Söz Ulu Haqq tərəfindən onlara lütf edilib. Həm də sözə sevdalanmaq, sözün saflığını, bakirəliyini qorumaq və söz dəryasına səcdə etmək bəxşiş edilən nemətin “dəyərsiz”liyini dərk etməkdir. Axı sözü dəyərləndirmək üçün heç bir ölçü meyarı tətbiq edilməyib. Bulaq torpağın dərin qatından qaynadıqca durulub saflaşdığı kimi, söz də ürəyin və ağlın süzgəcindən keçib dəyərini tapır.
Bir də hər sözün öz rəngi var. Fərdin yanaşma tərzi, rəftarı, baxış bucağı və dünyagörüşü sözün boyalarını ayırd etməyə imkan verir. Amma bəzən rəngli çalarlar “dili dualı günahkar ozan”ların öz adını “maraqsız dünyanın boz yaddaşından çıxarır yavaş-yavaş”. Yəni xiridar haqq kəlmələrinin girdabında o qədər var-gəl edir ki, özünə vaxt ayırmağa zaman çatmır. Maraqlıdır, söz adamları sözü rəngli gördüyü kimi, fikir və düşüncələrin də, duyumun və duyğunun da rəngini ayırd edə bilirlər. Elə bu duyğusallıq da onları Uca Haqqa bir qədər də yaxınlaşdırır. Yurda, elə, obaya, torpağa və insanlığa sevgi də Haqqa yaxınlıqdan doğur. Bəzən şirinlər acı daddığı kimi, içilən and da geri götürülür. Bəzən dost rəqibə çevrilir, qram-qram yığılan xətir-hörmət bir an içində göyə sovrulur. Avdı Qoşqarın dediyi kimi:
...Yarğanın altında gürzə qıvrılır,
Üstündə otlayır qoyun atıyla.
Gözümlə gördüyüm bu mənzərənin
Əcəb oxları var bu həyatıyla.
Heç bir şey olduğu kimi görünmür...
Nə dünya bəyazdı – göründüyütək.
Nə göylər çilçıraq – ulduz yığını,
İnsanın qanında qaynayır kələk.
Gözəlin başına “şeytan” yığılır –
Şaqraq çaylar kimi aşıb-daşan, dəlisov küyəlin vıyıltısından sinəsi qabar olan, acılı-şirinli “zamanın dəmir dişli məngənəsi”ndən qürurla boylanan, haqsızlığa qarşı mübarizədən usanmayan dərd dağarcığının:
Təpərsiz ürəyi tərpətməz “cəngi”,
Təpərli ürəyi daşlayır, qağa.
Yaxud,
Payız qırov salıb bəbəklərimdə
Dünya ürəyimdə qışlayır, qağa, - ifadəsi dünyanın dərdini çəkə biləcək qədər böyük ürək sahibi olduğuna işarədir. “Qıjqova qoymuşam bu çay ömrümü” - deyə min illərin o üzünə - zamanın son dayanacağına qədər yol qət edəcəyi də Avdı poeziyasının həmişəyaşarlığına yanacağı tükənməyən bir çıraqdır.
Şairin bənzərsiz misralarında bəzən düşmən bağrı çatladan dəlisov atların kişnərtisi, bəzən qılıncdan kəsərli şimşəyin çaxışı, bəzən düşmənlərimizə qarşı tuşlanan kin, nifrət, bəzən inciklik, bəzən xəfif bir təbəssüm, həlimlik, kövrəklik, bəzən də qəribə, ani bir ümidsizlik sıralanır. “Sünbülü dən tutmaz tarla mənimdir” misrasındakı kimi...
İnsan necə sınır – məndən soruşun,
Necə sınıb düşür - qüruru bir-bir.
Yaxşı ki, gəzəri tabutlar çoxdur,
Bu boyda cəsədi tutmazdı qəbir.
Deyirlər “şairlər bal arısı kimidir, hər nektardan bir şirə çəkər”. Avdı Qoşqarın şeirlərində də elədir, hər söz qramına, misqalına kimi ölçülüb, hər söz qafiyənin boyuna biçilib. Şairin xurcunu dolu olduğu üçün söz dalınca düşmür, yazdığı hər kəlmədə dəyər, kəramət axtarır. Bu iştahalı dünyanın lövbərində “gecələmək” üçün xurcunu da özü ilə gəzdirir.
Sənin gözlərindən bir damcı yaştək,
Düşdüm “bu dünyanın iştahasına”.
Şair bəzən dəryalarda qəvvas, bəzən də səmalarda şahin olur. Haqsız dünyanın sitəmi ilə tez-tez rastlaşsa da, dünyagirlikdən uzaq ömrünü səbrlə, dözümlə ovundurmağa çalışır. Amma hiss olunur ki, əzab düşərgəsinin sakini olmaqdan peşman deyil:
Bunlar ötüb keçəcək - birdənəm,
Qayğı da, pulsuzluq da,
cərrah əməliyyatı da...
Bir mən qalacam, bir də dərd...
Bir də dünyanın bağrında
ox kimi bitən ürəyim.
Bir də - əzab düşərgəsi –
yurd, oba, Vətən ürəyim.
Ömür sürmək, yaşamaq nə qədər dəyərli olsa da, Avdı Qoşqar yaşamının, Avdı Qoşqar dünyasının ahəngini, ritmini poza bilmir. Şairin poeziyası Simurq quşutək hər zaman yüksəkliyə qanad açır. Yəni fani dünyanın paradoksal təkamülü başlayır:
Nə şimşəkdi çaxır belə?
Nə buluddu yağır belə?
Əzəl belə, axır belə,
Dünya məndən aşağıda.
Dərd onunku, çəkəni mən,
Cütcüsü mən, əkəni mən.
Əlimə göz dikəni sən –
Bu dünyaya qoşa gəldik,
Dağa gəldik, daşa gəldik,
Yuxarıda görüşərik,
Zalımın zülmünə, əzazilin işgəncəsinə, qeyrətsizin qeybətinə göz yuma bilmir Avdı Qoşqar. Bəzən kor fələyin cəfəngindən baş açmadığı kimi, ədalətsizin də “insafından” qurtula bilmir.
Çiçək açır qəm ağacı,
Budaqda zülüm yetişir.
Sellər gəlir sinəm üstə,
Dənizim, gölüm yetişir...
Qəzaya uğramış sərnişin kimi
Hələ də özümə gələ bilmirəm, - deyə haray qoparır. Bəzən də bütün günahların, ədalətsizliyin baiskarı olduğunu düşünərək özünü qınayır:
Gərək öz duyğumu yandıra odum,
Özüm öz yoluma düşən daş oldum.
Bir də xalxın dərdi göyə çıxıb,
Mənimki başdan tökülür.
Elə bil ki şair dərd yağışında durulanır, saflaşır. Bəlkə də belədir. Amma bu dərd o dərdlərə bənzəməz, atam balası. Bu dərd acı göz yaşlarından, fəryaddan, hıçqırıqdan, nalədən ibarət deyil. Bu dərd Tanrının təbiətə bəxş etdyi min bir gözəllikdir, bu dərd çəmənləri ətirə bələyən çiçəklərin ehsanıdır. Bu dərd hicranın vüsala döndüyü günün dəyəri, qiymətidir, bu dərd söz adamının mənəvi qidası, eyşi-işrətidir. “Ya Rəbbim” şeirində olduğu kimi:
Bir tikə çörəyə ürək satıram,
Ürək ovuduram köz alovunda.
Yığışıb üstümə qayğılar gəlir,
Duyğular alışır söz alovunda.
Ya Rəbbim, bu təzad nəyinə gərək?!
Ya çiçəyi qoru, ya bəslə şəri.
Ya topla-tüfənglə dağıt varlığı,
Ya da Qələm körpüsündən keçir bəşəri...
Başına uçurma yetim damını,
Yesir ürəklərdə gül açsın həyat!
Barı heç olmasa söz adamını
Mədəsiz, şəhvətsiz, qorxusuz yarat!
Avdı Qoşqar bəzən sərt baxışlı, bəzən də kövrək qəlblidir demişdim bayaq. Hər kəsin halına yandığı, qəlbini süfrə kimi açdığı anlarda da özünə vaxt ayıra bilməyib, yəni sabah üçün özünə gün ağlamayıb (əslində, şairin mənalı həyat yolu və yaradıcılığı onun varı-dövləti, əvəzsiz sərvətidir). “Göz yaşım yadımdan çıxıb”- deməklə ruzisini uca Allahdan gözləyib, hər anına şükür edib:
Hərrac bazarına alışammıram,
Ölçü arşını var - ölçüyə gəlməz.
Çəki daşları var - yalanı çəkir,
Ölçüsü ölçüsüz başları çəkməz -
Ölçüsüz ölürəm - buna da şükür.
...Mənim öz bazarım, öz ölçülərim,
Mənim mətahımın öz qiyməti var.
Hərrac bazarının, qan bazarının
Nə vaxtsa qopacaq qiyaməti var -
Hələ yaşayıram, buna da şükür.
Bəzən ümidsizlik içində ümid axtarıb Avdı Qoşqar. Dözüb, tab gətirib, sinə gərib. Yıxılanda durmağı, əziləndə dözümü, bezəndə isə cəsarəti tapıb. Kiməsə kölgələnməyib, kölgə olmağa çalışıb. Şər-böhtanla rastlaşanda da polad iradəsinə güvənib Avdı Qoşqar.
Əzilmiş, xıncılmış bezikmiş ümidəm,
Atıblar dünyanın o tərəfinə,
atıblar dünyanın qəm tərəfinə.
Nə vaxt sınacağam - deyə bilmərəm,
Nə vaxt yanacağam - deyə bilmərəm,
Nə vaxt donacağam - deyə bilmərəm.
Bəllidir ki, intəhasız dünyanın tamahkar dəllalları vəzndə yüngül olan əşrəfi dəyər-dəyməzinə satar. Amma söz bazarında qiymətlər fərqlidir. Ruhunu oxşamadısa, könlünü ovsunlamadısa, nə qədər naxış-bəzək vurulsa da, yenə də dəyərsizdir. Haram tikəni halallıqla yeyənlərin, rüşvəti şirinlik, şəhvəti həzz sayanların dəyəri Tanrı mərtəbəsində necədirsə, onlardan ibrət götürməmək ondan
da betərdir. Avdı Qoşqar demişkən:
Çamırlıqda ömür sürmək
Çamırlıqla barışmaq kimi bir şeydi.
Haqqın kəsilən səsinə
alışmaq kimi bir şeydi.
Müqəddəs ocaqda baş verənlər şairi nə qədər əzsə də, əcdadlarımızın irs qoyduğu yurd sevgisi, vətənə məhəbbət, böyüyə hörmət və düşmənə nifrət onu ayaqda tutmağa vadar edir. Haqsızlıq, ədalətsizlik qarşısında boyun əyməyən söz sahibi bütün kinini, nifrətini topa-tüfəngə çevirib düşmənə tuşlayır. Və bu yolda sonuncu güllə olmaqdan belə qürur duyur:
Yaz milyonilki yaz, minilki çillə,
Qapaz həmin qapaz, sillə o sillə.
Soyuyur, burulur tətikdə güllə,
Sona saxlanılan güllə kimiyəm.
Özünə qibləgah, səcdəgah, yaxud da ziyarətgah bildiyi, ehtiyac duyduğu qara gözlünün dərdini çəkməklə ömürlük “intihar kəndiri”nə sarılı qalmağı arzulayan Avdı Qoşqar yenə də dərd qatarında yol gedir. O elə bir yoldur ki, nə bir dayanacağı var, nə də mənzil başı. Elə hey uzanır... uzanır... uzanır...
Keşkə ehtiyacım sən olaydın,
qara gözlərinə sarılı qalaydım ömrüm uzunu...
Avdı Qoşqarın fərqli və bənzərsiz üslubu var. Bu onun yazdığı ssenarilərdə də, publisistikada da, nəzm və nəsrdə də özünü büruzə verir. Çünki Avdı Qoşqar sözün dalınca zaman itirmir. Bəzən müvafiq çərçivədən kənara çıxmaqla, poeziyada tətbiq olunan janrların dar pəncərəsindən “azadlığa” can atır. Bu da ədəbi mühitdə şairin cızdığı yeni yol, yeni izdir.
Avdı Qoşqarın “Məni qoymadınız şair olmağa” misrası söz xiridarı Bəhmən Vətənoğlunu xatırlatdı mənə: “Nə şair deyiləm, nə şeir yazan, Əzəldən yaranıb söz azarkeşi”. Saf duyğuların təsvirini çəkən misralar yüksəkliyə gedən yolun özülü və əsrlər boyunca yaşayan poeziyanın laxlamayan təməlidir. Elə o möhkəm təməl də A.Qoşqar yaradıcılığının yaşarlılığına zəmin yaradır. Çünki metafora, təşbeh, istiarə, epitet və yerində işlədilmiş improvizasiyalar sözün bədii təsvirini canlandırır, əsərlərdəki emosionallıq, hiss-həyəcan və səmimi duyğuların lirizmi “mədə”də asanlıqla həzm edilir və insanın ruhunu sarır. Və bir də Avdı Qoşqar poeziyası ona görə oxunaqlıdır ki, müəllif “dərd yükü”nün lokomotivi kimi özünü ifadə edir.
Beləcə, 60 illik yubileyin (ömrün) ikinci dövrəsində görüşmək ümidilə, dilinizdən söz, əlinizdən qələm, dizinizdən təpər düşməsin, əziz dost!
ÖTƏRXAN ELTAC
