Hər bir xalqın mövcudluğunu ifadə edən məfhumlardan biri ana dilidir. Azərbaycan dili minillərin sınağından üzüağ, alnıaçıq çıxaraq günümüzə qədər öz varlığını, siqlətini qoruya bilib.
Ana dilini yaşatmaq hər bir azərbaycanlının əsas vəzifələrindən biridir. Bu gün danışıq səviyyəsində ana dilimizin qayda-qanunları pozulursa, burada hamımız məsuliyyət daşıyırıq. Bir çox hallarda dil qanunlarımızın səhnə və efir adamları tərəfindən də pozulduğunu müşahidə edirik.
Ana dilimizin qorunmasında və təbliğində başlıca rol oynayan sənət sahiblərindən biri aktyorlar və bədii qiraət ustalarıdır.
Azərbaycan dilinin danışıqda ifadəsinin mövcud vəziyyətini tanınmış bədii qiraətçi, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, İrəvan Dövlət Azərbaycan Dram Teatrının aktrisası, “Bakı-Xəbər” qəzetinin mədəniyyət üzrə eksperti Zülfiyyə Eldarqızı ilə müzakirə etdik.
- Zülfiyyə xanım, biz sizinlə mütəmadi olaraq danışıq dilinin problemləri haqqında danışmışıq. Bu məsələdə hər ikimizi qayğılandıran xeyli məqam var. Siz uzun illər Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində səhnə danışığından tələbələrə dərs demisiniz. Tələbələrin dilə münasibəti sizi qane edirdimi?
- Ana dilinə münasibət, məhəbbət ilk olaraq ailədə, uşaq bağçasında, orta məktəblərdə formalaşdırılmalıdır. Bilirsiniz, ana gözəl danışmalıdır ki, onun övladı da körpəlikdən ana dilinin incəliklərini mənimsəsin. Bağça müəllimləri, eləcə də ibtidai sinif müəllimləri səlist, aydın, qüsursuz danışıq mədəniyyətinə malik olmalıdırlar. Hesab edirəm ki, ana və müəllim, sonra cəmiyyət ali məktəbə qədərki dövrdə uşaqların nitqinin formalaşmasında böyük rol oynamalıdır. İbtidai sinif müəllimləri tanıyıram ki, onların nitqi çox zəifdir, sözləri deyərkən vurğuları yerli-yerində işlətmirlər. Yaxud bəzi analar uşağının inkişaf dövründə ona çörəyi “pəpə”, “yeməyi “appa” kimi təlqin edir. Uşaqda da belə fikir formalaşır ki, o, çörəyə “pəpə” deməlidir. Ona görə də əksər hallarda uşaqların sözləri tələffüz etməsində ciddi nöqsanlara rast gəlirik. Bu nöqsanlar onlarda kiçik yaşından formalaşdırıldığı üçün, onu sonradan düzəltmək çox çətin olur.
- Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimləri var ki, onların da nitqində kifayət qədər qüsur var. Halbuki, onların mütaliəsi, söz bazası, savadı ona imkan verir ki, dilə daha həssas yanaşsınlar.
- Çox gözəl bir məsələyə toxundunuz. Bu məni uzun illər düşündürən bir problemdir. Vaxtaşırı olaraq müxtəlif rayonlarda uşaq və yeniyetmələr üçün bədii qiraət müsabiqələri təşkil edilir. Mən də dəfələrlə münsiflər heyətinin üzvü qismində o müsabiqələrdə iştirak etmişəm. Mən orada Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimlərinin şagirdlərlə şeir, bədii mətn üzərində işləməsini görmüşəm və bu məni xeyli dərəcədə mütəəssir edir. Görürəm ki, dil və ədəbiyyat müəllimləri uşaqları tamam başqa bir səmtə yönəldirlər.
- Nə mənada?
- Uşaqlara elə öyrədirlər ki, guya şeiri ucadan deyəndə, hansısa sözləri başqa sözlərdən ayırıb onu daha çox vurğulayanda şeir gözəl səslənir. Əslində isə şeir pafosla, qışqırtı ilə deyilməməlidir. Uşaqların poeziyanı sevməsində, şeirləri, bədii mətnləri tələblərə uyğun səsləndirməsində dil və ədəbiyyat müəllimlərinin üzərinə çox böyük vəzifə düşür. Kifayət qədər uşağa rast gəlirəm ki, onlar qətiyyən orfoepik normalara riayət etmirlər. Bu da ondan irəli gəlir ki, müəllimlərin danışığında onlar bunu görmür və müəllimləri necə danışır, onlar da o şəkildə danışırlar. Dilimizdə elə sözlər var ki, deyildiyi kimi də yazılır, amma bir sıra sözlər isə səsləndiyi kimi yazılmır. Biz “ana”, “Vətən” sözlərini necə səsləndiririksə, o cür də yazırıq, ancaq “istəyirəm” sözü “istiyirəm”, “qardaşımdan” sözü “qardaşımnan” kimi tələffüz edilməlidir. Yaxud görürsən ki, şivə və ləhcələrdə işlənən sözləri ədəbi dilə gətirirlər. Halbuki, qətiyyən gətirmək olmaz. Ədəbi dil normalarını sadə vətəndaşlar da, KİV nümayəndələri də, aktyorlar da, ziyalılar da qorumalıdırlar. Ədəbi dildən ziyalılarımız, televiziya və radio aparıcıları, aktyorlar, səhnə adamları daha incəliklə istifadə etməlidirlər. Bütövlükdə, ziyalılar, aparıcılar, ədəbiyyat adamları gözəl, səlis, yığcam danışmağı bacarmalıdırlar. Gözəl danışmaq, dilimizin saflığını, incəliyini, gözəlliyini qorumaq hər bir azərbaycanlının əsas vəzifəsi olmalıdır.
- Bildiyim qədər, ali məktəblərdə nitq mədəniyyəti adlı fənn tədris edilir. Bəs o fənnin nəticəsi olmur ki?
- Bilirsiniz, nitq gərək tələbədə hələ erkən yaş dövründən formalaşsın. Müəllim dərsini keçir, o dərsi heç də bütün tələbələr eyni səviyyədə qavramır. Məsələn, tələbə var ki, gözəl nitqi var və nitq mədəniyyəti dərsindən də əxz etdikləri ilə nitqini daha da zənginləşdirir. Tələbə də var ki, ümumiyyətlə nitqi yoxdur. Elə tələbə ilə müəllimin işləməsi çox çətin olur.
- Siz orada dərs dediyiniz dövrdə Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində aktyor olmaq istəyən gənclərin nitqi üzərində necə işləyirdiniz?
- Bilirsiniz, aktyor, aktrisa olmaq istəyən gəncin zahiri görünüşü ilə yanaşı, onun bitkin nitqi də olmalıdır. Ümumiyyətlə, bu ali məktəbdə abituriyentlər üçün xüsusi hazırlıq kursları təşkil edilirdi, biz abituriyentlərlə işləyirdik. Abituriyent kurslarına elə gənclər seçilirdilər ki, onların nitqində qüsur olmurdu. Aydın, səlis danışmağı bacaran abituriyentlərlə də işləmək müəllimlər üçün çox rahat idi. Biz, sadəcə, onlara obrazlar üzərində işləmək yollarını öyrədirdik, onlara müəyyən istiqamətlər verirdik. Yəni bu gənclər hazırlıqlı olurdular, biz onlara səhnə danışığının daha dərin qatlarını mənimsədirdik.
- Siz hazırda mötəbər bir teatrda işləyirsiniz. Nəzərə alsaq ki, teatrlar ana dilinin saflığı uğrunda zaman-zaman mübarizə aparan mədəniyyət ocağı olub, bu gün necə, teatrlar ana dilinin saflığını qoruya bilirmi?
- Bilirsiniz, teatr ana dilinin saflığını bu gün də qoruyur və dilimizin gözəlliyini təbliğ edir. Çünki aktyorun əsas vəsaiti sözdür, dildir. Teatrların dilə münasibətindən narazı qalmaq olmaz. Çünki dilimiz az-çox elə teatr səhnəsində qorunur, yaşadılır. Dilə münasibət məni hər zaman maraqlandırır. Təəssüf ki, bir çox sahədə dilə münasibət məni qane etmir. Elə məsələlər var ki, onları qanunlarla tənzimləmək mümkün deyil, o sahədə dillə bağlı olan problemi yalnız ictimai qınaqla aradan qaldırmaq olar.
- Yəqin ki, o sahələrdən biri televiziyadır...
- Haqlısınız. Bəzən adi bir tamaşaçı kimi televiziya proqramlarına baxıram. İnanın ki, hər dəfə də əsəbiləşirəm. Aparıcıların bir çoxunun nitqi bərbaddır, onların danışıq mədəniyyəti sıfırdır. Siz hələ seriallarda, reklam çarxlarında dilin hansı vəziyyətlərə salınmasını görəsiniz. Həm reklamlarda, həm də seriallarda dilimizə qarşı açıq-aydın təxribat duyulur. Dilin gözəlliyini ifadə edə bilmirsənsə, o reklamı niyə çəkirsən? Reklam çəkirsinizsə, orada peşəkar aktyorun səsindən istifadə edin. Sözlər tələffüz edilərkən vurğu uyğun məqamda vurulmur, vurğunu səhv vururlar, bu da məni bir mütəxəssis kimi ciddi şəkildə narahat edir.
- Məlumdur ki, bəzən serialları və reklam mətnlərini səsləndirmək üçün rusdilli insanları seçirlər. Bu da mövcud problemin yaranmasına səbəb olur.
- Əlbəttə, elədir. Bu çox böyük problemdir. Azərbaycan dilinin qrammatikası ilə rus dilinin qrammatikası tamam fərqli olduğu üçün, mövcud problem meydana çıxır. Televizya, radio insanları inandırır və onları öz ardınca aparır. Televiziyalarda aparıcılıq edən şəxs özü şəxsiyyət olmalıdır, gözəl danışığa, nitq mədəniyyətinə sahib olmalıdır ki, verilişə dəvət etdiyi qonağın da danışığı gözəl olsun və onların dialoqu tamaşaçıya örnək olsun. Əgər aparıcı özü danışarkən vurğuları səhv vurursa, onda o müsahibdən necə gözəl danışıq tələb edə bilər? Çox təəssüf edirəm ki, bir çox aparıcı dilimizə qəsd edir, ona qarşı təxribat həyata keçirir. Bir aparıcı dilimizi lazımi səviyyədə təqdim edə bilmirsə, demək, o, dilimizə qəsd edir. Yerli telekanallardan birində veriliş aparıram və proqram musiqi ilə bağlıdır. Belədir ki, verilişdə zərfi açıram və zərfdən hansı mövzu çıxırsa, o sözə uyğun mahnı səsləndirilir. Keçən verilişlərdən birində rejissor qulağıma deyir ki, Zülfiyyə xanım, siz “zərf açıldı” sözünü işlətməyin, çünki camaat o sözü eşidəndə gülür, o sözə lağla yanaşır və ona birmənalı münasibət yoxdur. İnanın, elə pis oldum ki... Bu məsələ məni çox qıcıqlandırdı. Gül nə edir? Açılır. Bu halda “açıldı” sözü niyə ironiya predmetinə çevrilməlidir? Hansısa bir üzdəniraq adam “açıldı” sözünü cəmiyyətə pis təqdim edib. Ona görə də bu söz camaatda ironiya yaradır. Dilimizə qarşı bu cür mənfi münasibətə son qoyulmalıdır. Ana dilimizin hər bir sözünə həssaslıqla yanaşmalıyıq. Bu gün dilimizi lazımi səviyyədə qoruyub gələcək nəsillərə ötürə bilməsək, onlar bizi qınayacaqlar. Deyəcəklər, dövlət ana dilinin inkişafı, qloballaşma şəraitindən şərəflə çıxması, dilimizin gələcək nəsillərə uğurla ötürülməsi üçün saysız dövlət proqramı, qanunlar, normalar qəbul edib, bəs ictimaiyyət, ziyalılar nə üçün dilin keşiyində durmayıblar. Bizim qarşımızda duran əsas məsələlərdən biri də odur ki, övladlarımıza ana dilimizi yüksək səviyyədə öyrətməliyik. Qoy onlar xarici dilləri öyrənsinlər, ancaq ana dilimizi bilmədən, onların başqa dilləri bilməsinin heç bir əhəmiyyəti yoxdur.
- Zülfiyyə xanım, serialların və dublyaj edilən filmlərin də dili bərbaddır. Bu nədən qaynaqlanır?
- Əvvəla onu deyim ki, Azərbaycan Televiziyasında dublyajla bağlı heç bir problem hiss etmirəm. Yəni burada Dublyaj redaksiyası var və bütün əcnəbi filmlər çox yüksək səviyyədə səsləndirilir. Deyərdim ki, bizim dublyaj ənənələrimiz bu televiziyada gözəl qorunur. Müxtəlif prodakşnlar, eləcə də bəzi özəl televiziyalar tərəfindən edilən dublyajlarda isə ciddi nöqsanlar var. Təəssüf ki, onlar peşəkarlarla işləməyə üstünlük vermirlər. Dublyaj işinə əsasən qeyri-peşəkarları, Azərbaycan dilini bilməyən, nitq mədəniyyəti aşağı səviyyədə olan adamları dəvət edirlər. Bu da sözügedən sahədə ciddi problemlərin mövcud olmasına gətirib çıxarır. Bir məsələni də deyim ki, bəzi özəl prodakşn və televiziyalarda dublyajla məşğul olan adamların çoxunun bədii qiraət ustalarının yanında dərs almasına ehtiyacı var. Seriallara gəlincə, bu məsələ məni də ciddi narahat edir. Əfsuslar olsun ki, seriallarda ləhcə və şivələrdən geniş istifadə edilir. Bütün bir serialı ləhcə və şivə üzərində qurmaq olmaz. Bir-iki obrazın, personajın danışığında hansısa bir bölgəmizin ləhcəsindən istifadə etmək olar. Bilirsiniz, ssenari yazanlar da, rejissorlar da, aktyorlar da dilin tələblərini bilməlidirlər. Vizual sənət vasitəsilə dilimizi daha yüksək səviyyədə təbliğ edə bilərik.
Dilimiz haqqında böyük qələm adamı Gülhüseyn Hüseynoğlunun “Azərbaycan dili” şeirini demək istəyirəm. Bu şeiri universitetdə də proqrama salmışdıq.
Anamın südündə, Vətənimin havasında Çörəyində, suyunda səni duymuşam. Torpağımda-daşımda, çölümdə, çəmənimdə, Kürümdə, Arazımda, Xəzərimdə, canımda Səni görmüşəm. Elmdə, günümdə, dərsimdə, kitabımda Səni sevmişəm. A mənim tarixin eniş-yoxuşlarından Xalqımın göz bəbəyi kimi qoruduğu Azərbaycan dili! Anamın şirin-şirin laylalarından, Arzulu-arzulu oxşamalarından Qanıma keçmisən. Atamın kişi-kişiyanə söhbətlərində ruhuma çökmüsən.
Mən istəyirəm ki, anamızı sevdiyimiz qədər, dilimizi sevək, anamızı qoruduğumuz qədər, dilimizi qoruyaq!
İradə SARIYEVA
