Təzəgül Yusifova: “Biz dini abidələrimizə yenidən baxmalıyıq və onların kateqoriyalarını düzgün müəyyənləşdirməliyik ki, UNESCO-ya təqdim edə bilək” Fariz Xəlilli: “Çox təəssüf ki, bizim öz dəyərləndirməmizdə də dünya əhəmiyyətli dini abidələrimizin sayı azdır”
Azərbaycanda mövcud olan qədim tarixi abidələr sırasında islamaqədərki və islamdan sonrakı dövrü əhatə edən dini abidələr də xüsisi yer tutur. Tarixən ölkəmizin ərazisində mövcud olan dinlərin, inancların nişanələri olan məbədlər, dini abidələr, məscidlər bu gün də dövlət tərəfindən mühafizə edilir.
Zərdüştlüyün, eləcə də xristianlığın ilk beşiklərindən olan Azərbaycanda bir sıra dini abidələr var ki, o abidələri dünya miqyasında hələ lazımi səviyyədə tanıda bilməmişik. Qafqaz Albaniyasının mərkəzi olan məmləkətimiz qədim alban məbədlərinə də sahibdir. Çox təəssüf ki, bu gün ermənilər işğal etdikləri tarixi torpaqlarımızda yerləşən qədim alban mədəniyyətinə aid abidələri, məbədləri UNESCO-da öz adlarına qeydiyyatdan keçirirlər. Azərbaycandan isə 1998-ci ildə Atəşgah məbədi UNESCO-nun ümumdünya irs obyektlərinin siyahısına salınıb. Dünya əhəmiyyətli abidə olan Atəşgah hazırda dünya atəşpərəstlərinin, Zərdüşt inancı davamçılarının ziyarət yeridir.
Azərbaycanda mövcud olan dini abidələr, ziyarətgahlar, övliyaların türbələrinin UNESCO-ya daxil edilməsi bu gün ən zəruri məsələ kimi qarşımızda durur.
Hazırda turistlərin, islam dininə tapınan insanların ən çox ziyarət etdiyi məkanlardan biri olan, Naxçıvanda yerləşən Əshabi-Kəhf mağarasının dünyada tanıdılması, onun UNESCO-nun müvafiq siyahısına salınması vacib bir məsələdir. Nəzərə alsaq ki, bu il Naxçıvan İslam mədəniyyətinin paytaxtı statusunu daşıyır, belə bir vaxtda Naxçıvanın dünya əhəmiyyətli dini abidələrinin UNESCO-ya daxil edilməsi zəruridir.
Bu gün Azərbaycanda onlarla dini abidə var ki, onlar ümumdünya maddi-mədəni irsində özünə yer tutmalıdır.
Ermənilərlə müqayisədə Azərbaycanın dini tarixi abidələrinin UNESCO-da qeydiyyatdan keçə bilməməsi səbəblərinin müxtəlif olduğunu deyən ekspertlər hesab edirlər ki, bəzi dövlət qurumlarının dini abidələrə yanaşması dəyişməlidir. Ekspertlər qeyd edirlər ki, ölkə başçısı mütəmadi olaraq dini abidələrin bərpası ilə bağlı sərəncamlar imzalayır, ölkəmizin 1-ci vitse-prezidenti, UNESCO-nun xoşməramlı səfiri Mehriban Əliyeva Azərbaycan maddi və qeyri-maddi irs nümunələrinin UNESCO-nun müvafiq siyahılarına salınmasına nail olur. Ekspertlərin fikrincə, bu günə qədər bu sahədə görülən işlər Mehriban Əliyevanın təşəbbüsü və rəhbərliyi ilə həyata keçirilib.
Tarixçi Təzəgül Yusifova bildirdi ki, bu gün Azərbaycanda çox qədim tarixə malik olan və dünya üçün əhəmiyyət kəsb edən abidələr çoxdur. O hesab edir ki, həmin abidələrin indiyə qədər Ümumdünya irs siyahısına salınmamasının səbəbi onların vaxtilə düzgün formada qeydiyyata alınmaması ilə bağlıdır. Onun sözlərinə görə, bu gün dini abidələrin yenidən reyestrinin həyata keçirilməsinə böyük ehtiyac var: “Azərbaycanda tarixi qədim olan, həm Zərdüşt dövrünə, həm Albaniya zamanına, həm də İslam mədəniyyətinə aid zəngin dini abidələr var. O abidələr nəinki respublikamız, Cənubi Qafqaz üçün əhəmiyyətlidir, eləcə də onlar dünya mədəni irsi üçün çox dəyərlidir. Görünür, Sovet dövründə o abidələrin siyahıya alınıb kateqoriyalaşdırılması məsələsində qeyri-dəqiqliyə yol verilib. Yəni abidələr siyahıya alınarkən onların əhəmiyyət dərəcəsi respublika miqyasında kiçildilib. Siyahıya düşüb ki, bu dini abidələr yalnız ölkə əhəmiyyətlidir. Belə olduğu halda isə dini abidələrimizin UNESCO-ya təqdim edilməsində problem yaranır. Abidə gərək dünya əhəmiyyətli abidə kimi qeydiyyatdan keçsin ki, onu UNESCO-ya daxil etmək mümkün olsun. Ermənilər bizdən fərqli olaraq, saxtakarlıqla mənimsədikləri bütün qədim alban məbədlərinə “dünya əhəmiyyətlidir” kateqoriyası verib onların əksəriyyətini UNESCO-da qeydiyyata aldırıblar. Biz dini abidələrimizə yenidən baxmalıyıq və onların kateqoriyalarını düzgün müəyyənləşdirməliyik ki, onları UNESCO-ya təqdim edə bilək”.
O hesab edir ki, Kiş, Gürmük, Keşikçidağ, Əshabi-Kəhf, Gəncə İmamzadəsi və s. dini abidələrimiz UNESCO-nun müvafiq siyahılarına salınmalıdır.
MIRAS- Mədəni İrsin Öyrənilməsinə Kömək İctimai Birliyinin sədri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, maddi-mədəni irs üzrə mütəxəssis Fariz Xəlilli də hesab edir ki, Azərbaycanda mövcud olan tarixi dini abidələri UNESCO-nun müvafiq siyahılarına salmaq lazımdır. F.Xəlillinin sözlərinə görə, əvvəlcə respublika ərazisində mövcud olan dünya əhəmiyyətli abidələr müəyyənləşdirilməli, sonra isə onlar sözügedən quruma təqdim edilməlidir. “Ümumiyyətlə, bütün dini abidələrin əhəmiyyət dərəcəsi var. Yəni onlar dünya, respublika, yaxud bölgə əhəmiyyətlidir. Əvvəlcə bilmək lazımdır ki, o abidələr respublikamızda hansı kateqoriyalarda qeydiyyatdan keçib. Burada iki əsas problem var. Birincisi odur ki, bu dini abidələrin bir qismi yerli, bəziləri respublika, bəziləri isə dünya əhəmiyyətli abidələr kimi qeydiyyatdan keçiblər. Çox təəssüf ki, bizim öz dəyərləndirməmizdə də dünya əhəmiyyətli dini abidələrimizin sayı azdır. İkinci problem isə odur ki, hələ də dini abidələrimizin çoxu qeydiyyata alınmayıb, dövlət reyestrindən keçməyib. Özümüzün hələ qeydiyyata almadığımız dini abidələri UNESCO-ya necə təqdim edə bilərik? Biz bu sahədə hərtərəfli işlər görməliyik. Bu gün sufi təriqətlərindən biri xəlvətilik təriqətidir. Xəlvətiliyin də tarixi məkanı Şamaxı rayonunun Avaxıl kəndində yerləşən türbədir, abidədir. Yəni bu təriqət bütün dünyaya Avaxıl kəndindən yayılıb. Bu türbə Mövlanənin Konyadakı türbəsi kimi bir türbədir. Mövlanə mövləvilər üçün nədirsə, xəlvətilik sufi məktəbində Pir Ömər Avaxili Şirvani də (Əbu Abdulla Ciracddin Ömər Xəlvəti) odur. 2006-cı ildən bu yana bu dini abidənin dövlət qeydiyyatına alınması ilə bağlı Mədəniyyət Nazirliyinə dəfələrlə məktubla müraciət etmişəm, lakin hələ də bu abidə qeydiyyata alınmayıb. Etiraf edək ki, dini abidələrə bir qədər laqeyd yanaşırıq, onlara elə də əhəmiyyət vermirik. Söhbət təkcə hansısa bir dini abidənin memarlıq xüsusiyyətlərindən getmir, həm də orada uyuyan şəxsin dünya əhəmiyyətli olmasından gedir. Bizim bu abidələrə yanaşmamız ona gətirib çıxarır ki, bu abidələr qeydiyyatdan keçə bilmir. Dini abidələrlə bağlı alimlərin, memarların, Mədəniyyət Nazirliyinin, eləcə də UNESCO-nun Azərbaycan nümayəndəliyinin birgə işləyəcəyi məqamlar var. Hesab edirəm ki, Azərbaycandakı dini abidələrin siyahısı tam tərtib edilməli, onların kateqoriyaları müəyyənləşdirilməlidir. Onu da vurğulayım ki, qədim dini abidələrimizin bəzilərinin yenidən bərpaya ciddi ehtiyacı var. Abidəni yararlı vəziyyətə salmalıyıq ki, sonra onu beynəlxalq qurumda qeydiyyatdan keçirə bilək. Biz dini abidələrimizi lazımi səviyyədə dəyərləndirə bilsək, o abidələri gerçək bir turizm məkanına da çevirə bilərik. Müqəddəs insanların ölkəmizdə türbəsinin olması bizə həm maddi, həm də mənəvi cəhətdən böyük dividendlər qazandırır”.
F.Xəlilli qeyd etdi ki, işğal altında olan dini abidələrimizin də siyahısı, kateqoriyası tam müəyyən edilməli, onlar haqqında məlumatlar hazırlanmalıdır.
İradə SARIYEVA
