Xəyalə Rais: “Teatr rəhbərlərinin tamaşaların ictimai baxışına mətbuat nümayəndələrini dəvət etməməsi düzgün hal deyil”
Son illər teatrlarımız maraqlı tamaşalarla, uğurlu işlərlə deyil, daha çox qalmaqallarla gündəmə gəlir. Yaradıcılıq məsələsi teatrlar tərəfindən o qədər də təbliğ edilmir. Götürək teatrlarda yeni tamaşaya qoyulan əsərləri.
Demək olar ki, dramaturq əsəri teatra təqdim edir, rejissor ona quruluş verir, şəxsi münasibətləri yaxşı olduğu aktyor və aktrisalara orada rol verir və tamaşanın premyerası keçirilir. Halbuki, belə olmamalıdır. Hər bir yeni tamaşa səhnəyə qoyulursa, rejissor tamaşanı bitmiş hesab etdikdən sonra mütləq ona ictimai baxış keçirilməlidir. Lakin son illər Azərbaycan teatrlarında yeni səhnə əsərlərinin ictimia baxışı keçirilmir. Bir neçə il əvvələ qədər teatrlarda səhnəyə qoyulan hər bir tamaşanın ictimai baxışı olurdu. İctimai baxışa yerli KİV-lərin əməkdaşları, tanınmış teatr mütəxəssisləri dəvət edilir və tamaşanın əyər-əskiklikləri, nöqsanları dilə gətirilir, müzakirə olunurdu. Qarşılıqlı polemika şəraitində keçən ictimai baxışdan sonra təqdim edilən tamaşa haqqında sağlam tənqidə söykənən yazılar, resenziyalar yazılırdı. Bu yazılarda tamaşa, bütövlükdə, təhlil edilir, dramaturji mətn, rejissor yanaşması, aktyor oyunu qiymətləndirilirdi. Ancaq, demək olar ki, axır illər tamaşaların ictimai baxışı jurnalistlərin iştirakı olmadan baş tutur. Bunu ictimai baxışdan daha çox daxili baxış hesab etmək olar.
Teatrşünaslar bildirirlər ki, son illər yeni tamaşalara ictimai baxışın keçirilməməsinin müxtəlif səbəbləri var. Ekspertlər qeyd edirlər ki, teatrşünaslar və jurnalistlər tamaşalara baxdıqdan sonra tamaşa haqqında obyektiv yazı ilə mətbuatda çıxış edirlər. Bu da nə dramaturqun, nə baş rejissorun, nə də teatr rəhbərlərinin xoşuna gəlir. Bu yazıların heç tamaşada rol alan aktyorların da ürəyincə olmadığını qeyd edən teatrşünasların bildirdiyinə görə, heç bir teatr obyektiv təhlili qəbul etmir, onlar hamısı tərifi qəbul edir.
Teatrşünaslardan birinin sözlərinə görə, bu gün tamaşalara ictimai baxış keçirilir, lakin burada teatrların özlərinə yaxın teatrşünaslar iştirak etdiyi üçün, mediada ancaq tərif janrında yazılmış yazılar yer alır. Teatrşünas bildirdi ki, tamaşa haqqında tənqidi rəyləri qəbul etməyən teatr rəhbərləri tamaşaları tənqid edənləri “arzuolunmaz” elan edirlər. Onun sözlərinə görə, bu halda heç bir teatrşünas tamaşalar haqqında tənqidi heç nə yaza bilmir. Bu sahədə qohumluq, dostluq və başqa münasibtlərin əsas götürüldüyünü deyən teatrşünasın sözlərinə görə, dost dostun tamaşasını tənqid etmir. Bu halda isə teatr tamaşalarına əsl sənət meyarı, ölçüsü ilə yanaşmaq məsələsi pərdə arxasına keçirilir. Bu gün teatrların ictimai baxışa maraq göstərməməsinin arxasında duran səbəblərdən birinin də repertuarda “xaltura” əsərlərinin olmasını göstərən teatrşünas bildirdi ki, teatrlar güclü dramaturji əsərə az-az müraciət edirlər.
Teatrşünas Xəyalə Rais bizimlə söhbətində bildirdi ki, tamaşaların ictimai baxışı keçirilir, ancaq ora tənqidçilər qrupu dəvət edilmir: “Teatrlar yeni tamaşalara ictimai baxış keçirirlər, ancaq ora məhdud sayda adam dəvət edilir. Tamaşalara geniş səviyyədə ictimai baxış keçirilməsi teatr rəhbərlərinə qətiyyən xoş deyil.
Bilirsiniz necədir? Teatrlarda hazırlanan tamaşalar ictimai baxışa təqdim edilməmişədən əvvəl ona teatr rəhbəri və rejissor baxır, sonra isə bu baxışa dramaturq dəvət edilir. Onlar tamaşada xoşagəlməz və müzakirə obyekti olan hissələrə çəki-düzən verdikdən sonra tamaşanın ictimai baxışının keçirilməsinə razılıq verirlər. Dediyim kimi, ictimai baxışda çox az adam iştirak edir. Bir neçə il bundan əvvələ qədər teatrlarda hazırlanan tamaşaların ictimai baxışı olduqca geniş səviyyədə təşkil edilirdi. Bura mətbuat nümayəndələri də dəvət edilirdilər. Onlar tamaşalarla bağlı teatrşünasların tənqidi fikirlərini mətbuatda işıqlandırırdılar. Bu da, təbii ki, teatrlara sərf etmirdi. Teatrlar istəmirlər ki, “mətbəx” sirri saydıqları məqamlar medianın gündəmində yer alsın.
Əslində, bu məsələdə mən tam olaraq nə jurnalistlərə, nə də teatr rəhbərliyinə haqq qazandırıram. Çünki jurnalist tamaşanın ictimai baxışına gəlibsə, öncədən düşünməlidir ki, bu tamaşa hələ tam olaraq hazır deyil və teatr dilində desək, hələ “bişməyib”. O tamaşanın tam bişməsinə vaxt lazımdır. Yəni tamaşa tamaşaçıya çatana qədər bir neçə mərhələ keçməlidir ki, lazımi səviyyədə tamaşaçıya təqdim edilsin. Digər tərəfdən, teatr rəhbərlərinin tamaşaların ictimai baxışına mətbuat nümayəndələrini dəvət etməməsi düzgün hal deyil. Teatr rəhbərləri jurnalistləri ictimai baxışa dəvət etməyə ehtiyat edirlər. Çünki teatr rəhbərləri də ehtiyat edirlər ki, jurnalistlər ictimai baxışa gələrlərsə, tamaşada olan bütün qüsurları yazıya çevirib onu dərc edəcəklər. Bu yazılardan sonra tamaşalarda olan qüsurları nə qədər düzəltsələr də, tamaşa tam olaraq öz yerinə otursa da, tələblərə cavab versə də, artıq iş-işdən keçmiş olacaq”.
X.Rais də bildirdi ki, tamaşanın ictimai baxışına əsasən teatrlara yaxın olan şəxslər, mütəxəssislər dəvət edilir. Onun sözlərinə görə, teatrın da bir ailə olduğunu nəzərə alsaq, onlar bu ailənin “mətbəxinə” kənar şəxslərin, xüsusən də jurnalistlərin daxil olmasını istəmirlər: “Mən dəfələrlə ictimai baxışda olmuşam və keçən illərdə jurnalistlərin tamaşanı ciddi tənqid etməsinin, aktyor oyununu, rejissor yanaşmasını alt-üst etdiklərinin şahidi olmuşam. Onu da bilirəm ki, tamaşalara tənqidi yanaşan jurnalistlər və onların çalışdıqları media orqanları teatrların “qara siyahısı”na salınıblar. Bunu da gözlərimlə görmüşəm. Teatrlar tənqiddən çəkinərək ictimai baxışa jurnalistləri dəvət etmirlər. Bu səbəbdən də çox nadir hallarda tamaşanın ictimai baxışına jurnalistlər dəvət olunur. Hər teatrın bir yaxın teatrşünası, jurnalist dostu olur ki, onlar da teatrın güvəndikləri, etibar etdikləri şəxslərdir. Teatrın rəhbərliyi bilir ki, həmin jurnalistlər, teatrşünaslar tamaşanın nöqsanlarını mediada yazmayacaqlar.
Məhz bu səbəbdən teatrların mətbuat xidmətləri jurnalistləri bişməmiş tamaşaya hətta premyerada belə dəvət etmirlər. Qonaqlarının çoxluğunu və yerlərinin məhdud olduğunu belə qeyd etməkdən çəkinmirlər”.
İradə SARIYEVA
