Nəcəf Museyibli belə bir feodal qəsrinin bu vaxtadək neft-qaz kəmərlərinin dəhlizində heç vaxt aşkar edilmədiyini deyir Fariz Xəlilli: “Yerli və beynəlxalq əhəmiyyətli infrastruktur layihələrinin reallaşdırılması nəticəsində maddi mədəniyyət abidələrinin aşkarlanması sahəsində böyük nailiyyətlər qazanmışıq”
Son zamanlar müxtəlif yerli və beynəlxalq miqyaslı infrastruktur layihələrin ölkəmiz üçün həm siyasi, həm iqtisadi, həm də mədəni baxımdan əhəmiyyəti böyükdür. Bu layihələrin reallaşdırılmasının əhəmiyyətli tərəflərindən biri odur ki, ərazidə aparılan qazıntı işləri nəticəsində tariximizə aid saysız maddi-mədəniyyət nümunəsi üzə çıxarılır.
Fərdi yaşayış yerlərindən fərqli olaraq, dövlət əhəmiyyətli layihələr həyata keçirilərkən aşkarlanan mədəni irs nümunələri dövlətə təhvil verilir. Bu günə qədər infrastruktur layihələrinin reallaşdırılması nəticəsində üzə çıxarılan arxeoloji, maddi mədəniyyət abidələri, nümunələr arxeoloqlar, mütəxəssislər tərəfindən ətraflı şəkildə tədqiqata cəlb edilib, öyrənilib.
Qeyd edək ki, bir müddət əvvəl Cənubi Qafqaz Boru Kəmərinin Genişləndirilməsi (CQBKG) layihəsi həyata keçirilən zaman Goranboy rayonunun Borsunlu kəndi ərazisində orta əsrlərə aid böyük tarixi-mədəni əhəmiyyətə malik arxeoloji abidə aşkar edilib.
Mədəniyyət və Turzim Nazirliyindən verilən məlumata görə, ötən ilin sonlarında Cənubi Qafqaz Boru Kəməri Şirkətinin (CQBKŞ) texniki operatoru olan BP və Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi arxeoloji abidənin aşkar edilməsi barəsində mətbuata məlumat verib və tapıntıların tam təhlil edilməsi üçün tərəflər arasında 2017-ci il dekabrın 14-də qarşılıqlı Anlaşma Memorandumu imzalanıb.
Qeyd edilənə görə, tapıntılar Goranboy rayonunun Borsunli kəndi yaxınlığında, Cənubi Qafqaz Boru Kəmərinin 247-ci kilometrliyində aşkarlanıb. Arxeoloji abidənin tarixi-elmi əhəmiyyəti nəzərə alınaraq Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun əməkdaşları əraziyə ezam olunublar. Kərpiclitəpə adlandırılan arxeoloji qazıntı sahəsində 10 nəfər arxeoloqdan və 12 nəfər köməkçi heyətdən ibarət olan ekspedisiya üzvləri tərəfindən ilk dəfə tədqiqat işlərinə başlanıb. Qısa müddətdə təxminən 2 hektara yaxın abidə ərazisinin 300 kvadratmetrlik hissəsində qazıntı işləri aparılıb və zəngin tarixi-elmi məlumatlar əldə edilib.
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutundan verilən məlumata görə, arxeoloji qazıntılar zamanı düzbucaqlı formalı, Aran memarlıq məktəbinə aid qəsrin qala divarları və bürcləri aşkarlanıb. Qeyd edilənə görə, arxeoloji qazıntı sahəsindən tapılan maddi-mədəni nümunələrə əsasən müəyyən edilib ki, İpək Yolu üzərində yerləşən bu feodal qəsrində təxminən XI-XII əsrlərdə intensiv yaşayış olub. Lakin mədəni təbəqələrdə rast gəlinən yanıq izləri bu qəsrin təxminən XIII əsrin ortalarına yaxın hansısa qısamüddətli müharibə nəticəsində yandırıldığını və dağıdıldığını söyləməyə imkan verir. Qazıntı işləri zamanı qəsrin daxilində kərpic bişirmək üçün böyük bir kürə, çoxlu sayda otaq, təsərrüfat quyuları, dulus sobaları, təndirlər, həmçinin, digər yardımçı tikililər aşkarlanıb. Arxeoloji qazıntılar zamanı ərazidən çoxlu sayda maddi mədəniyyət nümunələri və müxtəlif heyvan sümükləri üzə çıxarılıb.
Qeyd edilənə görə, ekspedisiya üzvləri tərəfindən tapılan məişətdə işlədilən müxtəlif formalı şirli və şirsiz gil məmulatlar, şüşə və fayans qablar, çıraqlar, mürəkkəb qabları, numuzmatik materiallar, çəki daşı, bəzək əşyaları - muncuqlar, bilərziklər, su borusu, eləcə də metaldan düzəldilən zəncir, mismar, at nalı və digər çoxlu sayda maddi-mədəni nümunələr qəsrin daxilində vaxtilə sənətkarlığın və ticarətin yüksək səviyyədə inkişaf etdiyini sübuta yetirib.
İnstitutdan bildirdilər ki, ərazinin elmi-tarixi tədqiqi əhəmiyyətli arxeoloji tapıntılarla bağlı Cənubi Qafqaz Boru Kəmərinin Genişləndirilməsi üzrə Ətraf Mühitə və Sosial Sahəyə Təsirin Qiymətləndirilməsi sənədində CQBKG-nin götürdüyü öhdəliklərə uyğundur.
Qeyd edək ki, mədəniyyət və turizm naziri Əbülfəs Qarayev mətbuata bildirib ki, BP şirkəti tərəfindən boru xəttinin genişləndirilməsi layihəsi çərçivəsində aparılmış qazıntı işləri nəticəsində aşkar olunmuş abidə Azərbaycan tarixinə və arxeologiya elminə böyük bir töhfədir.
Ekspertlər qeyd edirlər ki, məlumata görə, bu vaxtadək şirkət tərəfindən bir neçə dəfə bu cür maddi-mədəni abidələr aşkar olunub. Nazirlikdən bildirilir ki, Kərpiclitəpə arxeoloji abidəsinin əhəmiyyəti nəzərə alınmaqla və bu tapıntının qorunub saxlanması üçün kəmər marşrutunun dəyişdirilərək sahənin yanından keçməsi qərara alınıb. Həmçinin marşrutun cənub istiqamətinə dəyişdirilməsinin həm texniki, həm də əməyin təhlükəsizliyi baxımından yeganə mümkün variant olduğu müəyyən edilib və hazırda bu istiqamətdə işlər görülür. Proses ərzində isə Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, eləcə də Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu ilə əlaqə saxlanaraq müntəzəm məlumat verilib.
Mədəniyyət və turizm naziri Ə.Qarayevin açıqlamasına görə, bundan sonrakı mərhələdə əsas məqsəd abidənin ətrafında arxeoloji qazıntı işlərini yekunlaşdırmaq, ərazidən aşkarlanan maddi-mədəni nümunələrini qeydiyyata almaq və onların elmi araşdırılmasını təşkil etmək üçün AMEA-nin Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu ilə əməkdaşlığı gücləndirmək, həmçinin, gələcəkdə Kərpiclitəpə arxeoloji abidəsini konservasiya etməkdir.
Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun elmi işlər üzrə direktor müavini Nəcəf Museyibli isə bildirib ki, belə bir feodal qəsri bu vaxtadək neft-qaz kəmərlərinin dəhlizində heç vaxt aşkar edilməyib: “Kərpicli arxeoloji ərazisində aşkar olunan feodal qəsri Azərbaycanın orta əsrlər tarixini, eləcə də həmin dövr istehsal mədəniyyətini, sənətkarlıq sahələrini və mədəni-iqtisadi əlaqələrini öyrənmək üçün böyük əhəmiyyət daşıyır”.
“MİRAS” - Mədəni İrsin Öyrənilməsinə Kömək İctimai Birliyinin rəhbəri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, arxeoloq-alim Fariz Xəlilli “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında İpək yolu üzərində yeni aşkarlanan feodal qəsrinin əhəmiyyətindən danışaraq qeyd etdi ki, bu, arxeologiya elmi üçün bir yenilikdir. Yerli və beynəlxalq miqyaslı infrastruktur layihələrinin reallaşdırılması zamanı aşkara çıxarılan tarixi-maddi mədəni irs nümunələrinin xalqlar, dövlətlər üçün böyük əhəmiyyətə malik olduğunu deyən F.Xəlillinin sözlərinə görə, Bakı-Tiflis-Ceyhan neft kəmərinin, Bakı-Tiflis-Ərzurum qaz kəmərinin, eləcə də Bakı-Tiflis-Qars dəmir yolu xəttinin çəkilməsi zamanı çoxlu sayda maddi mədəniyyət abidəsi aşkarlanıb: “Yerli və beynəlxalq əhəmiyyətli infrastruktur layihələrinin reallaşdırılması nəticəsində maddi mədəniyyət abidələrinin aşkarlanması sahəsində böyük nailiyyətlər qazanmışıq. Bu layihələrin həyata keçirilməsi elmə məlum olmayan yeni abidələrin üzə çıxarılmasına şərait yaradır. Elə abidələr var ki, onlar haqqında arxeoloqların, mütəxəssislərin ümumi məlumatı olur. Ancaq elə abidələr də var ki, onların yerüstü əlamətləri olmadığı üçün, onlar böyük infrastruktur layihələri həyata keçirilən zaman üzə çıxarılır. Bu cür layihələrin həyata keçirilməsi arxeologiya sahəsinə böyük yeniliklər gətirir. Digər tərəfdən, bu layihələr Azərbaycanın daxili layihəsi olmadığı və həm də beynəlxalq layihələr olduğu üçün, bura şirkətlər tərəfindən yerli arxeoloqlarla yanaşı, dünyanın müxtəlif ölkələrindən görkəmli arxeoloqları cəlb edirlər. Bakı-Tiflis-Ceyhan neft kəmərinin hesabatları dərc edilib. Biz o hesabatlara baxarkən görürük ki, arxeoloji abidə aşkarlanıbsa, o abidələrin üzərində tədqiqat işləri aparması üçün bizim mütəxəssislərlə yanaşı, İngiltərədən və digər ölkələrdən arxeoloqlar dəvət edilib”.
F.Xəlillinin sözlərinə görə, infrastruktur layihələri həyata keçirilərkən ərazidə aşkarlanan abidələr üzərində işləməsi üçün xaricdən dəvət edilən arxeoloqlar yerli mütəxəssislərin, kadrların hazırlanmasına da müsbət təsir göstərirlər. Bu sahədə beynəlxalq əməkdaşlığın edilməsinə şərait yaradıldığını qeyd edən alimin dediyinə görə, gənc azərbaycanlı arxeoloqlar bu qazıntılarda işləyirlər: “Xaricdən gələn təcrübəli arxeoloqlar bizim arxeoloqlarla bir yerdə işləyirlər. Əməkdaşlıq zamanı dünyada arxeolgiya sahəsində işlənən texnologiyalardan bizim də xəbərimiz olur. Aşkarlanan arxeoloji materialların da əksəriyyəti xarici laboratoriyalara göndərilir və orada öyrənilir. Deyim ki, onların nəticələri daha dəqiq olur. Elə materaillar var ki, biz onları lazımi səviyyədə analiz edə bilmirik, çünki bizim laboratoriyamızın imkanları elə də geniş deyil. Bu infrastruktur layihələrinin əsas əhəmiyyəti də odur ki, aşkarlanan abidələrin öyrənilməsi üçün maliyyə vəsaiti ayrılır. Çünki bu layihələrin smetasında arxeoloji abidələrin öyrənilməsi üçün vəsait nəzərdə tutulur. Bütün hallarda, bu cür layihələr Azərbaycan arxeologiyasının, elminin inkişafına fayda verir”.
Cənubi Qafqaz Boru Kəmərinin Genişləndirilməsi (CQBKG) layihəsi həyata keçirilən zaman Goranboy rayonunun Borsunlu kəndi ərazisində orta əsrlərə aid böyük tarixi-mədəni əhəmiyyətə malik arxeoloji abidənin aşkar edilməsinin müsbət hal olduğunu deyən F.Xəlilli bildirdi ki, İpək yolu üzərində vaxtilə mövcud olan şəhərlərin, abidələrin yer altından yer üstünə çıxarılması bizim ərazinin zənginliyinə çoxsaylı sübutlardandır: “Yol üstündəki qədim şəhərlərin, bizə məlum olmayan abidələrin bu layihələrin həyata keçirilməsi nəticəsində aşkar edilməsi arxeoloq alimlərin işinə müsbət təsir edir. Alimlər bilirlər ki, artıq hansı ərazidə nə kimi abidələr var. Əsas məsələ həm də o abidələrin qorunması və öyrənilməsidir. Düzdür, əksər hallarda ərazidən keçən boru xətlərinin yerini dəyişə bilmirik, nəticədə borular abidə yerləşən ərazidən keçməli olur. Ancaq bildiyim qədər, Kərpiclitəpə arxeoloji abidəsinin əhəmiyyəti nəzərə alınıb və bu tapıntının qorunub saxlanması üçün kəmər marşrutunun dəyişdirilərək sahənin yanından keçməsi qərara alınıb. Bu çox müsbət haldır. Bura qədim zamanda yaşayış yeri olub və buradan tapılan nümunələr geniş şəkildə tədqiq olunmalıdır. Qeyd edim ki, Şabranda su xətti arxeoloji abidənin ərazisindən keçdi, dəyişdirə bilmədilər. Bu hallar da var. Hesab edirəm ki, Cənubi Qafqaz Boru Kəmərinin Genişləndirilməsi işini həyata keçirən qrup işə daha ciddi və məsuliyyətlə yanaşıb. Lakin elə qurumlar var ki, arxeoloji abidə məsələsinə elə də ciddi yanaşmırlar. Bu mənada Borsunluda aşkar edilən orta əsr yaşayış yeri elmimiz üçün bir yenilikdir. Bir sıra arxeoloqların heç o abidə haqqında məlumatı yox idi. Bu abidə Səlcuq dövrü yaşayış yerlərindən biridir. Oradan tapılan materiallardan aydın görünür ki, o, X, XI, XII əsrlərin materiallarıdır. Onun Gəncəyə yaxın olması da onu göstərir ki, şəhərin tarixi qədimdir. Bilirsiniz ki, o dövrdə Gəncə Şəddadilərin paytaxtı idi”.
İradə SARIYEVA
