Əli Əmirli: “Mən Abid müəllimin bədii ədəbiyyatla tarix elminin yerlərini dəyişik və ya qarışıq saldığı üçün təəccübləndim” “Əslində, əsərdəki Ceyhun Hacıbəyli tarixən olan Ceyhun Hacıbəyli deyil, onun yaradılmış bədii obrazıdır”
Müasir Azərbaycan səhnəsində tamaşaya qoyulan dramaturji əsərlərlə bağlı əksər hallarda teatr tənqidçilərinin, teatrşünasların münasibətini görə bilmirik. Onlar tamaşalara münasibət bildirsələr də, bu əsasən tərif janrında olur və tamaşanın qüsurları yazılarda ifadə olunmur. Çox nadir hallarda isə teatrla bağlı olan ədəbiyyatşünaslar, ziyalılar tamaşalar haqqında obyektiv təhlillər aparır və iradlarını, təkliflərini bildirirlər.
Son illər ardıcıl olaraq çağdaş dramaturqlar, teatr üçün səhnə əsərləri yazan yazıçılar Azərbaycan tarixi ilə bağlı mövzulara müraciət edirlər. Bu gün bir sıra teatrlar xanlıq dövrü və ondan əvvəlki dönəmlərlə, eyni zamanda da Cumhuriyyətlə bağlı səhnə əsərlərinə üz tuturlar. Sözsüz ki, bu, tariximizin, tarixi şəxsiyyətlərimizin təbliği, gənc nəslə tanıdılması baxımından əhəmiyyətlidir. Ancaq burada əsas məsələ o səhnə əsərlərinin bir çoxunun yüksək səviyyədə alınmaması ilə bağlıdır. Bəzi tənqidçilər qeyd edirlər ki, bu əsərlərdə tarixi faktlar təhrif edilir, uzun və mənasız, yersiz səhnələr, dialoqlar tamaşanın zəif alınmasına səbəb olur.
Bir müddət əvvəl Azərbaycan Dövlət Musiqili Dram Teatrında Əli Əmirlinin “Nuri-didə Ceyhun” pyesinin tamaşası tanınmış rejissor Mehriban Ələkbərzadənin quruluşunda səhnəyə qoyuldu. Tamaşa haqqında müxtəlif fikir və rəylər mətbuatda yer aldı. Tamaşanı yüksək qiymətləndirənlərlə yanaşı, onun uğursuz alındığını qeyd edənlər də oldu.
“Nuri-didə Ceyhun” pyesi haqqında filologiya elmləri doktoru Abid Tahirli “Xəyal qırıqlığı: Ceyhun bəy niyə “nuri-didə” ola bilmədi?” adlı məqalə ilə çıxış edib və tamaşa ilə bağlı tənqidi fikirlərini qeyd edib. “Etiraf etməliyəm ki, Azərbaycan Dövlət Musiqili Dram Teatrında mart ayının 10-da səhnəyə qoyulan “Nuri-didə Ceyhun” pyesinin tamaşasına böyük sevinc, həyəcan və həvəslə, ürək çırpıntısı ilə getmişdim.
...Tamaşanı (pyesin müəllifi yazıçı-dramaturq Əli Əmirli, quruluşçu rejissor Əməkdar incəsənət xadimi Mehriban Ələkbərzadə) ərsəyə gətirən hər kəsə, yaradıcı heyətə hörmətimi bildirməklə yanaşı, təəssüflə qeyd etməliyəm ki, premyeranı məyus və xəyal qırıqlığı ilə tərk etdim. Bizi tarixi mövzuda yazılmış əsərin, o cümlədən haqqında bəhs etdiyimiz pyesin janr və üslubundan, süjet xətti və kompozisiyasından, hətta dramaturji konfliktin kəskinliyindən, tamaşanın səhnə, rəsm və musiqi tərtibatından, dekorasiya və geyimlərdən, dialoqların dinamizmindən daha çox səhnə əsərinin ideya və məzmunu, aktuallığı, mətnin sanbalı, hadisələrin xronologiyası, faktların təhrif olunmaması, tarixi şəxsiyyətlərin portretlərinin təxəyyülə yox, daha çox sənədlərə istinad edilərək yaradılması maraqlandırdığından, bu qeydləri etmək məcburiyyətindəyik.
Ceyhun bəyin (Əməkdar artist Pərviz Məmmədrzayev) Zöhrə xanıma (Gülnarə Abdullayeva) uşaq şıltaqlığı ilə, hay-küylə Parisə gedəcəyini sevinclə xəbər verməsi, bu azmış kimi, ardınca da yarıçılpaq fransız qızlarının balet rəqsi etməsi səhnəsi nəinki inandırıcı deyil, bayağıdır və istiqlal mücahidinin müqəddəs missiyasına kölgə salır. 1919-cu ilin yanvarında Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti hökumətinin Versal (Paris) Sülh Konfransında iştirak etmək üçün Fransaya göndərdiyi nümayəndə heyətinin məsul katibi təyin olunan C.Hacıbəyli redaktoru olduğu rəsmi dövlət qəzetinin - “Azərbaycan”ın 1919-cu il 9 yanvar tarixli 83-cü nömrəsində “Möhtərəm oxucularımıza” adlı müraciətində yazırdı: “Vətən və millət yolunda əlimdən gələn xidməti və öhdəmə düşən vəzifəmi qəzetimizin müdiri sifəti ilə ifaya məşğul ikən, Vətən övladlarının xahiş və əmrinə müti olaraq, Cahan Sülh Konfransına göndərilməklə üzərimə daha ağır və məsuliyyətli, lakin müqəddəs bir vəzifə düşdü. Bu böyük xidməti möhtərəm yoldaşlarımla bərabər ifa üçün Avropaya getmək lazım olduğuna görə qəzet idarəsi işindən müvəqqəti olaraq ayrılıb əziz Vətənimizin istiqlalı məsələsinin istədiyimiz yoldakı həlli-hüsn ifasından asılı olan məsul vəzifəmizin haqqında var qüvvəmizlə çalışacağımızı əlavə etməyi və möhtərəm oxucularımıza kamali-sidq və səmimiyyətlə xudahafiz deməyi özümə fərz bildim”.
...Zöhrə xanımın fransız qızlarına işarə ilə iradından sonra Ceyhun bəyin “Onda biz evli deyildik”- deməsi belə təəssürat yaradır ki, sanki Ceyhun bəy Parisə ilk gəlişində Sorbonna Universitetində oxumaqla yox, elə eyş-işrətlə məşğul olurmuş, günlərini barlarda keçirirmiş. Zöhrə xanımın əsəbi və ədəbsiz hərəkətləri (stəkandakı suyu Ceyhun bəyin sifətinə atması və s.) həqiqəti əks etdirmir. Elə bilirəm ki, onun haqqındakı kiçik arayış Zöhrə xanım barədə müəyyən fikir formalaşdırmaq üçün yetərlidir: 1893-cü ildə Qubada dünyaya göz açan Zöhrə xanım Həmdulla bəylə, Kazan mənşəli Volqa tatarlarından olan Aişə xanımın qızıdır. Bakıda rus məktəbində orta təhsil alıb. Bakı Pedaqoji Məktəbini bitirib, bir il Sankt-Peterburqda tibbi təhsil alıb. Zeynalabdın Tağıyevin Müsəlman Qızlar Məktəbində 7 il müəllim işləyib. 12 noyabr 1912-ci il tarixində Ceyhun bəylə evlənib. Çətin, eyni zamanda şərəfli həyat yolu keçmiş, milli-mənəvi dəyərlərə, adət-ənənələrə sahib Zöhrə xanım, nədənsə, tamaşa boyu çılğın, ərkəsöyün, kasıbçılıqdan, həyatından giley-güzar edən obraz kimi verilir. Təəsüf.
Ceyhun Hacıbəylinin anası Şirinbəyim xanımın (Xalq artisti Fatma Mahmudova) obrazı qürbətdəki oğlunun dərdini çəkən, xiffət edən, qəm-qüssədən üzü gülməyən, daim fikirli, kədərli ana kimi yox, ağzındakı tək çürük dişinin hayında olan, onu qızıl dişlə əvəz etməyə çalışan, öz ifadəsi ilə desək, anadan abırsız doğulan ana, ailədaxili, qohumlararası münasibətləri, münaqişələri qızışdıran, dedi-qodu ilə məşğul olan qadın tipi kimi yadda qalır. Əslində isə belə olmamışdı. Ceyhun Hacıbəyli ömrünün son illərində qələmə aldığı «Bir il xəyallarda... və bütöv bir ömür» memuarında yazır: “Әmin olmuşdum ki, mənim və mənimkilərin üzərində, hətta uzaq məsafədən olsa belə, bizim üçün qocalan anamın sadə nəfəsi var idi. Bir gün sonbeşiyini və nəvələrini görmək (yalnız bir-iki aylıq böyük nəvəsini görmüşdü) ümidi onu yaşadırdı. Narahat bir vaxtda onun dünyadan köçməsi mənim üçün yaxşı heç nə vəd etmirdi. Bu, onun doğmalarının başında çatlayacaq fəlakətləri görməmək arzusu deyildimi? Bütün hallarda, onun yaşamaq iradəsi sarsılmışdı...”. Bu cür sarsıntılar keçirən, qərib övladının həsrəti ilə alışıb-yanan ana obrazını, əlbəttə ki, səhnədə də görmək istərdik, görmədik…”.
Ədəbiyyatşünas tamaşada Üzeyir bəy Hacıbəylinin də obrazının təhrif edildiyini, onun qorxaq, miskin bir insan kimi təqdim edilməsindən narahatlığını bildirir: ”Tamaşada Üzeyir bəy (Elçin İmanov) məzlum, miskin, qorxaq surət kimi canlandırılır. Məxfi işçinin arxasınca onu addım-addım izləyən Üzeyir bəyin günahkar görkəmlə acizanə “Mən Ceyhun bəyə dəfələrlə yazdım, o gəlmədi” - deməsi obrazı tamamilə gözdən salır. Bu səhnələrdə dövrün, Stalin rejiminin ölüm saçan mühiti, mənzərəsi verilməkdənsə, Üzeyir bəy cılızlaşdırılır.
Tamaşada C.Hacıbəylinin oğlu Ceyhunun (Nicat Həbibov) obrazı da təhrif edilmişdir. O, atasının üstünə çığırır, səhnədə var-gəl edə-edə, “Mən onlara sübut edəcəyəm”- deyə bağırır, lakin kimə, nəyi, necə, niyə sübut edəcəyi məlum olmur. Halbuki, ali hərbi təhsilli Ceyhunun Fransa Müqavimət Hərəkatının fəallarından və ilk qurbanlarından olduğu bəllidir və bu mənada müasir dövrdə Azərbaycan- Fransa əlaqələrinin möhkəmləndirilməsinə də xidmət edə biləcək bir obrazın yaradılması üçün real imkan vardı. Fikrimdə mübaliğə axtarılmaması üçün Fransa Müqavimət Hərəkatının əfsanəvi qəhrəmanı Əhmədiyə Cəbrayılovun və İmişli rayonunun Murğuzallı kəndinə gəlin köçən fransız İvonna Botto-Şirməmmədovanın bu münasibətlərdəki rolunu xatırladıram.
Tamaşa boyu hadisələrin xronoloji ardıcıllığının pozulması, əsərin qəhrəmanının, eləcə də digər obrazların lazımsız səhnə əşyaları ilə yersiz, yorucu və mənasız davranışı premyeranın ciddi qüsurlarındandır. “Azərbaycan Cumhuriyyət ili”ndə bu cahanşümal hadisəyə, onun qəhrəmanlarına həsr olunmuş əsərin səhnədə oynanılması nə qədər təqdirəlayiqdirsə, həmin dövlətin himninin müəllifindən bəhs edən tamaşada himnin səsləndirilməməsi bir o qədər də təəssüf doğurur.
Çox istərdim ki, yaradıcı kollektiv xəyal qırıqlığı ilə ayrıldığım bu tamaşa üzərində deyilənləri nəzərə almaqla, bir daha işləsin və böyük bayramımıza layiqli hədiyyə versin. Yaradıcı kollektivin gücünə və bu işin öhdəsindən gəlmək iqtidarında olduğuna ürəkdən inanıram”.
Abid Tahirlinin irəli sürdüyü tənqidi fikirlərə, iradlara “Bakı-Xəbər” vasitəsilə münasibət bildirən “Nuri-didə Ceyhun” pyesinin müəllifi, dramaturq Əli Əmirli hesab edir ki, alim tarixlə ədəbiyyatın funksiyasını qarışıq salıb: “Şübhəsiz ki, hər bir insan istənilən məsələ ilə bağlı öz fikrini bildirməkdə azaddır. Ancaq mən Abid müəllimin bədii ədəbiyyatla tarix elminin yerlərini dəyişik və ya qarışıq saldığı üçün təəccübləndim. Aydın məsələdir ki, bədii ədəbiyyat daha müstəqil və genişdir, o, müəllif təxəyyülünə söykənir”.
Ə,Əmirli qeyd etdi ki, əsərdə tarixi təhrif yoxdur, olsa belə, bu, müəllifin bədii təxəyyülü ilə bağlıdır: “Tamaşa haqqında tamaşaçıların rəyi mənim üçün çox vacibdir. Eyni zamanda da Abid müəllimin fikirlərinə də hörmətlə yanaşıram. Hətta müəyyən məqamlar üstündə düşünmək, onları müzakirə etmək də olar. Bununla belə, tarixlə maraqlananlar tarix elmini oxuyurlar. Bədii ədəbiyyat tarix yazmır, tarixi mənbələrə əsaslanır və yazıçı təxəyyülünə, fantaziyasına söykənib bədii obraz yaradır. Əslində, əsərdəki Ceyhun Hacıbəyli tarixən olan Ceyhun Hacıbəyli deyil, onun yaradılmış bədii obrazıdır. Yəni tarixi şəxsiyyət bədii obraza çevrilib... Mənim üçün çox vacib idi ki, Ceyhun Hacıbəyli sevilsin. Tamaşa zalında tamaşaçıların göstərdiyi reaksiya, tamaşa haqqında mətbuatda çıxan 10-a yaxın məqalə göstərir ki, çox adam onu bir şəxsiyyət kimi tanıyıb və sevib. Ən vacibi budur. Bilirsiniz, çoxlu tarixi məqalələr, hətta monoqrafiya da yazmaq olar, ancaq bir bədii əsərin yaratdığı təəssüratlar o tarixi məqalələri əvəz edə bilməz. Çünki bədii əsərin bədii gücü, qüvvəsi, eyni zamanda da emosional təsir gücü var. Bu çox vacibdir. Hesab edirəm ki, bu günə qədər Ceyhun Hacıbəylini o qədər də tanımayan insanlar bu tamaşaya baxmaqla onu tanıyacaqlar. Mən əsərdə onu canlı insan kimi təqdim edirəm, Ceyhun Hacıbəylini bütləşdirmək fikrim yoxdur. Hər bir insanda zəif və güclü cəhətlər ola bilər. Bütün bunlarla bitkin bir obraz yaratmağa çalışmışam. Tamaşaçıların reaksiyası göstərir ki, biz buna nail olmuşuq. İnanıram ki, bu, uzunömürlü tamaşalardan biri olacaq. Bu bəlkə də Cumhuriyyətimizin 100 illiyinə həsr edilən ən yaxşı tamaşalar sırasında yer tutacaq. Təbii, əgər başqa tamaşalar olacaqsa... Hər halda bu ilkdir. Birinci dəfə olaraq Ceyhun Hacıbəyli obraz kimi səhnəyə çıxır. Ola bilsin, tamaşada kimisə təmin etməyən, kiməsə xoş gəlməyən nüanslar olsun. Ancaq bu o qədər də böyük mübahisə obyekti ola bilməz və söhbət predmeti deyil. Sadəcə, yaxşını görməyi bacarmaq lazımdır. Bu tamaşada o qədər gözəl rejissor işi var, aktyor oyunu var. Bu tamaşanın hazırlanmasında niyyət, məram o qədər yaxşıdır ki, ona görə də ona bu münasibət məni xeyli təəccübləndirir”.
A.Tahirlinin məqaləsinə toxunan dramaturq qeyd etdi ki, məqalədə C.Hacıbəyli ilə bağlı təqdim edilən tarixi faktların hamısının bir dramaturji materialda sadalanması mümkün deyil: “Bu artıq teatr tamaşası olmaz, bu tarix kitabı olar və tamaşaçını darıxdırar. Bizim məqsədimiz Ceyhun Hacıbəylini tanıtmaq idi. Dramaturji əsərdə tarix axtarmaq lazım deyil. Orada mən əgər tarixi təhrif etməmişəmsə, heç də orada mənim tarixi səhvim yoxdursa, amma nəyisə deməmişəmsə, bu da vacib deyil, hər şeyi demək olmaz. Mən o məqalədə göstərilən bütün tələbləri əsərdə göstərsəm, onda bu bədii əsər olmaz və ona tamaşaçı baxa bilməz. Bu mənada, əlbəttə ki, biz öz missiyamızı yerinə yetirmişik”.
Tamaşa ilə bağlı A.Tahirli ilə hər hansı müzakirələrin aparılıb-aparılmamasına gəlincə, Ə.Əmirli bildirdi ki, o, ədəbiyyatşünasla şəxsən tanış deyil: “Mən Abid müəllimlə şəxsən tanış deyiləm. Onun imzasını, əlbəttə, tanıyıram. Mən onunla bu barədə danışmamışam. Bu əsər ətrafında fikir mübadiləsi aparmağa ehtiyac duymuram. Çünki mən pyesi yazmışam və o artıq tamaşaya qoyulub. Əsərdə müəyyən redaktələr ola bilər. Bizim özümüzün, yəni yaradıcı heyətin də əsərlə bağlı fikirləri var. Biz əsərdə müəyyən məsələləri görürük və orada təbii ki, redaktə işləri aparacağıq”.
İradə SARIYEVA
