Afaq Mahmudova: “İncəsənət Muzeyində xarici muzeylərdə saxlanan eksponatların sərgiləri çox təşkil olunur” Fariz Xəlilli: “Biz əvvəlcə gərək o nümunələri siyahıya alaq və sonra gətirib respublikamızda sərgiləyək” “Eksponatların sığortalanması və muzeylərin şəraiti problemi həll edilərsə...”
Müxtəlif xarici ölkə muzeylərində Azərbaycan tarixinin, mədəniyyətinin, xalq sənətinin yüzlərlə incisi qorunub saxlanır, müxtəlif ekspozisiyalarda sərgilənir. Dəfələrlə Azərbaycan tərəfi bizə məxsus olan və xarici muzeylərdə saxlanan eksponatların ölkəmizə gətirilməsi təşəbbüsündə olub, lakin o eksponatları gətirə bilməmişik. Çünki artıq o eksponatlar həmin muzeylərin eksponatları kimi rəsmiləşib.
Müxtəlif dövrlərdə ayrı-ayrı şəraitlərdə ölkəmizdən xaricə daşınan mədəni sərvətimiz Azərbaycan incisi kimi dünya muzeylərini, şəxsi kolleksiyaları bəzəyir.
Xarici ölkə muzeylərində saxlanan maddi mədəniyyət nümunələrimizin, eksponatlarımızın Azərbaycana gətirilərək burada sərgilənməsi məsələsini gündəmə gətirmək istəyirik. Çünki həmin nümunələrin respublikamızda sərgisinin təşkil edilməsi olduqca müsbət hal olardı.
Azərbaycana aid, xarici ölkə muzeylərində saxlanan eksponatlar Azərbaycana gətirilərək burada sərgilənə bilərmi?
Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin muzey sektorunun aparıcı məsləhətçisi Afaq Mahmudova “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, müəyyən tədbirlər çərçivəsində xarici ölkə muzeylərinin fonduna daxil olan xalça, tikmə növlərinin Azərbaycanda sərgisi keçirilib: “Belə bir sərgi paytaxtımızda keçirilən V Xalça Simpoziumu çərçivəsində təşkil edilmişdi. Burada həm şəxsi kolleksiyalarda saxlanan, həm də Londonun “Viktoriya və Albert” Muzeyində olan tikmələr və xalçalar nümayiş olunurdu. Bu sərgilərin davamının olması məsələsinə gəlincə, hazırda belə layihəmiz yoxdur, ancaq olacaq”.
A.Mahmudova vurğuladı ki, xarici muzeylərdə saxlanan milli eksponatlarımızla bağlı sərgilər tez-tez keçirilir: “Bu ilk sərgi deyildi, İncəsənət Muzeyində xarici muzeylərdə saxlanan eksponatların sərgiləri çox təşkil olunur. Bu sərgilərdə əsasən xalçalar nümayiş olunur. Elə olur ki, xarici ölkələrdən eksponatlar gəlir və burada nümayiş olunur”.
MİRAS - Mədəni İrsin Öyrənilməsinə Kömək İctimai Birliyinin sədri, tarixçi-etnoqraf alim Fariz Xəlilli bizimlə söhbətində bildirdi ki, xarici ölkə muzeylərində saxlanan eksponatların ölkəmizə gətirilərək sərgilənməsi müsbət hal olardı. Onun sözlərinə görə, Azərbaycanda mədəni irsi öyrənən bir qurum rəhbəri kimi o, özü də belə bir təkliflə çıxış edib: “Mənim özümün də bu barədə təklifim vardı. Azərbaycan Tarixi Muzeyinin 90 illiyi idi, həmin vaxt mən xaricdəki eksponatların ölkəmizə gətirilərək sərgilənməsinin vacibliyini qeyd etdim. Bilirsiniz ki, İstanbulda yerləşən Əsgəri (Hərbi) Muzeydə bizim orta əsr hökmdarlarımızın çoxunun zirehili geyimləri və bayraqları var. Ağqoyunlu Uzun Həsənin, Qara Yusifin, Şirvanşah Fərrux Yasarın və başqalarının geyimləri bu muzeydə saxlanır. O vaxt mən muzeyin direktoru ilə görüşdüm və bu eksponatların Azərbaycanda sərgilənməsi arzusunda olduğumu dedim. O eksponatların burada sərgisinin təşkil edilməsi müsbət hal olardı. Ancaq burada bir problem var. Bu problem nədən ibarətdir? Bu eksponatların sərgilənməsi üçün muzeylərimizin şəraiti elə də yüksək deyil. Təəssüf ki, muzeylərimizin əksəriyyəti o sərgilərin təşkili üçün tələb olunan şəraitə malik deyil. Burada problem həm məkan baxımdandır, həm də o eksponatların sığortalanmasındadır. Çünki arxeoloji, etnoqrafik, yaxud digər materiallar, eksponatlar, silahlar və s. gətirilirsə, mütləq sığortalanmalıdır. Bu ona görə lazımdır ki, eksponat ölkəyə gətirilərkən birdən qəza baş verər, təyyarə partlayar, yaxud eksponat oğurlanar. Sığorta olmasa, burada vəziyyət necə olacaq? Muzeyin eksponatı gedir. Onu da qeyd edim ki, o eksponatlar tək nümunədir, onun yerində başqası yoxdur. Məsələn, bilirəm ki, Əsgəri Muzeydə Fərrux Yasarın 5 dəbilqəsi olub. Onun birini 1952-ci ildə “Metropoliten” muzeyinə həmişəlik hədiyyə veriblər. Fərrux Yasarın dəbilqəsinin biri qardaşlıq simvolu kimi bizə verilə bilər. Düzdür, o zaman dəbilqəni Fərrux Yasar özü sultana hədiyyə göndərib”.
Birlik sədri hesab edir ki, o eksponatlar sığorta edilsə və muzeylərimizdə sərginin açılması üçün geniş şərait olsa, həmin eksponatları Azərbaycana gətirib sərgiləmək tam mümkündür. Bundan başqa, F.Xəlilli bildirdi ki, xarici muzeylərdə saxlanan Azərbaycan eksponatlarının kataloqu da hazırlanmalıdır. Bu mənada ki, bizim o eksponatların sayından xəbərimiz olsun: “Eksponatların sığortalanması və muzeylərin şəraiti problemi həll edilərsə, o eksponatların Azərbaycanda nümayişi yüksək səviyyədə həyata keçər. Çünki bu olduqca vacibdir. Bilirsiniz, bizdə muzeylərin sığorta etməyə imkanları yoxdur. Bu işlə Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi məşğul olmalıdır. Yaxşı yadımdadır, Əsgəri Muzeyin direktoru ilə görüşəndə o dedi ki, biz Ağqoyunluların, Şirvanşahların, Səfəvilərin geyimlərini bir yerə yığıb qablaşdırmışdıq, sərgi üçün Şirvanşahlar Muzeyinə göndərəcəydik. Bu muzeyin rəhbərliyi ilə Şirvanşahlar Muzeyinin o vaxtkı rəhbəri Sevda Dadaşova danışıq aparmışdı ki, bu geyimlər Bakıda, sözügedən muzeylərdə sərgilənsin. Ancaq sonra deyəsən sığorta məsələsində problem oldu və o eksponatları ölkəmizə gətirə bilmədilər. Əsgəri Muzeyin direktoru deyirdi ki, biz bu eksponatları ekspozisiyadan çıxarıb qablaşdırdıq, ancaq sizin tərəf bunu ölkənizə aparmaq problemini həll edə bilmədi. Bizim Berlin Muzeyində, “Metropoliten” muzeyində, “Ermitaj”da, Moskva muzeylərində, Gürcüstan muzeylərində, Avropa muzeylərində çoxlu maddi mədəniyyət nümunəmiz var. Bunları sərgi üçün ölkəmizə gətirmək olar. Hətta o vaxt mən bir layihə də təqdim etdim. Həmin layihəni bütün əlaqədar qurumlara göndərdim. Tarix İnstitutunun direktoru Nailə xanım Vəlixanlının imzası ilə o layihə İnvestisiya Fonduna da getdi. Biz o layihədə göstərirdik ki, xarici ölkə muzeylərində saxlanan eksponatlarımızın sayını müəyyənləşdirib, onun əsasında materialların kataloqunu çap edək. Biz əvvəlcə hansı muzeydə nə qədər eksponatımız olduğunu bilməliyik. Çünki indiyə qədər dünya muzeylərindəki eksponatların sayını dəqiq bilmirik. Heç bilmirik hansı muzeydə nə qədər eksponatımız var. Azərbaycanın tanınmış arxeoloqu Vəli Əliyev deyirdi ki, Sankt-Peterburqdakı “Ermitaj” muzeyinin fondunda Xocalıda aparılmış qazıntılar zamanı əldə edilən maddi mədəniyyət nümunələri var. Moskvada da həmçinin. Bu eksponatların sayı məlum deyil. Elə o vaxt onların hesabatları yazılıb və arxivdə saxlanıb. Eksponatlar da “Ermitaj”ın fondlarında qalıb. Biz gərək o nümunələri əvvəlcə siyahıya alaq və sonra gətirib respublikamızda sərgiləyək, xalqımıza tanıdaq. Birincisi, biz o eksponatları yüksək məbləğə sığortalamalıyıq, ikincisi isə, onların sərgilənməsi üçün muzeylərimizi tələb olunan səviyyədə qurmaq lazımdır”.
İradə SARIYEVA
