Əsəd Cahangir: “Dissident ruhlu əsərlərinə görə yazıçının ölkədən sürgün edilməsi...”
Sovet dövründə Azərbaycanda dissident ədəbiyyatı olubmu? Bu sualla tez-tez qarşılaşırıq. Bir qisim ədəbiyyatşünaslar bildirirlər ki, bizdə ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatçıları Aleksandr Soljenitsın, Boris Posternak və digərləri kimi nəhəng dissident ədəbiyyatı təmsilçiləri olmayıb, digər ədəbiyyatşünaslar isə hesab edirlər ki, ölkəmizdə dissident ədəbiyyatı mövcud olub.
Əslində, Sovet dövrü ədəbiyyatı ilə tanış olarkən çoxlarımız yaradılan ədəbiyyat nümunələri içində dissident ruhlu əsərlərə, demək olar ki, nadir hallarda rast gəlirik. Bəziləri hesab edirlər ki, Sovet dövrü Azərbaycan ədəbiyyatında dissident ruh daha çox xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadənin yaradıcılığında özünü göstərir. Bu fikirdə olanlar böyük şairin “Gülüstan” poemasını nəzərdə tutur və bu poemaya görə onun başının müsibətlər çəkdiyini qeyd edirlər.
Vurğulayaq ki, dissidentlər (latınca dissidens - geri çəkilən, fərqli fikirli) yaşadığı ölkədə siyasi baxışları rəsmi hakimiyyətin fikirlərindən radikal şəkildə fərqlənən insanlar hesab edilir. Bu fərqlilik bir çox hallarda ayrı-ayrı ölkələrin hakimiyyəti tərəfindən təqiblərə məruz qalır.
Onu da deyək ki, ədəbiyyatşünasların fikrincə, sovet rejiminin Azərbaycanda “dissident” adını qoyduğu yazıçı və şairlərin əsas müdafiəçisi Heydər Əliyev olub. Qeyd edək ki, 1997-ci ildə Azərbaycan yazıçılarının X qurultayında çıxış edərkən Heydər Əliyev “Yaxşı ki, dissident olmusunuz. Əgər dissident olmasaydınız, Azərbaycan xalqında bu milli ruhu, əhval-ruhiyyəni qaldıra bilməzdiniz. Əgər Bəxtiyar Vahabzadə dissident olmasaydı, Azərbaycan xalqının gənclərinin şüuruna təsir edə bilməzdi. Əgər Xəlil Rza dissident olmasaydı, onun əsərlərinin təsiri güclü olmazdı. Əgər o vaxtlar onlar təqib olunmayıbsa, başqa yerlərdə olduğu kimi, onları dissident adlandırmayıblarsa, onları nədənsə məhrum etməyiblərsə, demək, bu da bizim nailiyyətimizdir, bu da bizim o vaxtlar, çətin dövrdə apardığımız düzgün siyasətin nəticəsidir”.
Tədqiqatçılar bildirirlər ki, Sovet dövrünə hakim olan siyasi rejim Vaqif Səmədoğlunun “Ayrılıq bir dənizmiş, sən uzaq yaşıl ada” misralı məşhur lirik şeirində yaşıl rəngə müəyyən mənalar verir, çapına qadağa qoyurdu. Yalnız Heydər Əliyevin müdaxilələrindən sonra bu şeir işıq üzü görüb. Məlumatlara görə, belə yersiz maneələr üzündən V.Səmədoğlu “Günün baxtı” kitabından sonra on il dərc olunmur. Səbəbini isə sonralar müsahibələrində belə izah edir: “Qorxurdum ki, “Qlavlit”də mənə deyərlər ki, bu cür yaz və mən də o cür yazmağa başlayardım. Öz içimdə senzorun yaranacağından qorxurdum”.
Tədqiqatçılar vurğulayırlar ki, Azərbaycanda dissident ədəbiyyatı tam şəkildə formalaşmasa da, bir sıra əsərlərdə müəyyən qədər dissidentlik vardı. Onlar qeyd edirlər ki, ancaq bu proses Azərbaycanda Moskvadakı qədər sürətli deyildi.
Mövzunu daha geniş şərh etməsi üçün tanınmış tənqidçi Əsəd Cahangirlə əlaqə saxladıq. Ə.Cahangir “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, “Azərbaycanda dissident ədəbiyyatı yaranmayıb” fikrilə razı deyil. O qeyd etdi ki, Sovet dövrü Azərbaycan ədəbiyyatında dissident ruhlu əsərlər yazılıb: “Hər şeyin üstündən birmənalı olaraq xətt çəkməyin tərəfdarı deyiləm. “Sovet dövründə dissident ədəbiyyatı yox idi, Sovet dövründə ümumiyyətlə ədəbiyyat yox idi” fikirləri ilə qətiyyən razı deyləm. Bizdə ədəbiyyat da, dissident ədəbiyyatı da var idi. Ancaq Rusiya və digər müttəfiq respublikalarla müqayisədə bizdə dissident ədəbiyyatı zəif idi. Ancaq var idi. Məsələn, Sovet dövründə öz mahiyyəti etibarilə Hüseyn Cavidin yaradıcılığı dissident ədəbiyyat deyildi ki? Onun yaratdığı ədəbiyyat Sovet dövrünə qarşı çıxmırdı? Götürək elə 60-cı illərdən sonrakı ədəbiyyatımızı, sözün əsl mənasında, dissident ədəbiyyat olmasa da, götürək Bəxtiyar Vahabzadənin “Gülüstan” və “Leninlə söhbət” poemalarında, Məhəmməd Hadi haqqında pyesində dissident çalar yox idi? “Gülüstan” poemasında Azərbaycanın birləşdirilməsi məsələsi var idi. Bu da sovet hökumətinin siyasətinə uyğun deyildi. “Məhəmməd Hadi” əsərində türkçülük ideyası vardı. Bu da antitürk mahiyyət daşıyan sovet rejiminə zidd idi. “Leninlə söhbət” poemasında kommunizm kəskin tənqid olunurdu, bu poemanın da mahiyyətində bir dissidentlik vardı. Nəsrə gəlincə, gəlin, Sabir Əhmədlinin “Dünyanın arşını”, “Yaşıl teatr” romanlarını, “Qanköçürmə stansiyası” əsərinə diqqət yetirək. Bu əsərlərin də mahiyyətində antisovet çalarları güclü idi. Dissident ədəbiyyat deyəndə nə nəzərdə tutulur? Hökmən o nəzərdə tutulur ki, Posternak kimi yazıçını ölkədən qovsunlar, yazıçını, şairi xarici ölkələr dəstəkləsinlər? Bu mənada, bəli, bizdə dissident ədəbiyyat olmamışdı. Amma mahiyyət, məzmun etibarilə bizdə də dissident ədəbiyyatı var idi. Məsələn, İlyas Əfəndiyevin “Mahnı dağlarda qaldı” əsəri öz mahiyyətinə görə Oktyabr inqilabına qarşı idi. Bu əsərdə bəylik xanədanının dağılmasına qarşı bir etiraz vardı. Çünki müəllif özü bəy nəslindən idi. Bilavasitə şahidi olduğu və öz başına gələn hadisələri qələmə almışdı. Eləcə də “Geriyə baxma, qoca” romanında bu ruh duyulurdu. Sabir Əhmədli “Dünyanın arşını” romanında kolxoz quruluşuna qarşı çıxırdı, deyirdi ki, qarışqa kimi hamını bir yerə komalayan (yığan) bir quruluşun əleyhinəyik. Çünki biz insanıq, qarışqa deyilik, belə çıxır ki, sovet hökuməti insanları qarışqa hesab edir. Yazıçı “Yaşıl teatr” əsərində sovet hökumətinin qeyri-təbiiliyi, qeyri-humanist mahiyyətini tənqid edirdi. “Qanköçürmə stansiyası”nda Sovet quruluşunun, ideologiyasının, cəmiyyətinin insanı öz qanından, genindən, kökündən ayrı salması məsələsi kəskin tənqid olunurdu. Eləcə də götürək İsa Muğannanın yaradıcılığını. Onun 1959-cu uldə yazdığı “Yanar ürək” romanında kommunist rəhbərlər tənqid olunurdu. O vaxt İsa Muğannanı çağırıb soruşmuşdular ki, siz nə üçün bu romanı yazmısınız? O da cavabında “mən istəyirəm ki, raykom katibləri əsl kommunist olsunlar, indiki kimi yalançı kommunistlər, saxtakarlar olmasınlar” demişdi. Yaxud İsa Muğannanın “İdeal” romanı, bu roman antisovet ruhuna malik idi. Elçinin yaradıcılığını götürsək, onun yaradıcılığında da dissident ruh vardı. Onun bir sıra əsərləri sovet ideologiyası ilə uyğun gəlmirdi. İsi Məlikzadənin də yaradıcılığı həmçinin. Yusif Səmədoğlunun “Qətl günü” romanı dolayısı ilə Stalin dövründə sənətkarın başına gətirilən faciələrdən bəhs edir. Bu əsərdə Sovet dövründə yazıçının faciəsi problemi qoyulur. Əlbəttə, dissident ruhlu əsərlərin sayını kifayət qədər artıra da bilərik”.
Ə.Cahangir qeyd etdi ki, “Gülüstan” poemasına görə Bəxtiyar Vahabzadəni uzun müddət çap etməyiblər. Bunun özünün elə dissident ədəbiyyatının elementlərindən biri olduğunu vurğulayan Ə.Cahangirin sözlərinə görə, sonra Heydər Əliyevin müdaxiləsi və dəstəyi nəticəsində B.Vahabzadə işə bərpa olunur, əsərləri çap olunmağa başlayır. “Yaxud Sabir Əhmədli “Dünyanın arşını” romanından sonra neçə il çap olunmadı. Təxminən 5-6 il onun əsərlərinin çapına qadağa qoyuldu. Yəni belə hadisələr müəyyən qədər olsa da, bizdə var idi. Anarın “Yaxşı padşahın nağılı” əsərində Stalindən tutmuş, Brejnevə qədər sovet hökumətinin rəhbərləri tənqid edilirdi. Belə əsərlərə görə o dövrdə yazıçıları, kobud dildə desək, gözümçıxdıya salırdılar. Ona görə də deyirəm ki, forma baxımından ola bilsin dissident ədəbiyyat yox idi. Yəni dissident ruhlu əsərlərinə görə yazıçının ölkədən sürgün edilməsi, yazıçının yazdığı əsərləri sandıqda saxlaması, gizli şəkildə əsərin əlyazmasının yayılması kimi hallar, bəli, bizdə olmayıb. Ancaq mahiyyət etibarilə rejimə qarşı çıxmaq, dissident ruha malik olmaq var idi. Əgər biz formalist deyiliksə və məzmunu əsas götürürüksə, birmənalı şəkildə deyə bilərik ki, müəyyən qədər bizdə dissident ədəbiyyatı var idi. Onların da müəyyən bir qismini sadaladım” - deyə bildirən Ə.Cahangirdən “Əsəd bəy, Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra hansısa yazıçı və şairin “sandığı”ndan dissident ruhlu əsərlər çıxdımı” sualını da ünvanladıq.
“Ola bilsin hansısa yazıçının “sandığı”nda hansısa bir əsər var. Ancaq Sovet dövrü ilə bağlı ortaya elə bir şey çıxmadı. Bunun da əsas səbəbini onda görürəm ki, keçən əsrin 20, 30, 40, 50-ci illərindəki yazıçılar sandıqlarında nə vardısa, onun hamısını dərc etdirirdilər. Məsələn, nəsrdə Mirzə İbrahimov, Əli Vəliyev, Əbülhəsən, Qılman İlkin, Hüseyn Abbaszadə, Mehdi Hüseyn, Süleyman Rəhimov, poeziyada Səməd Vurğun, Süleyman Rüstəm, Rəsul Rza, Məmməd Rahim və digər sovet ədəbiyyatı klassiklərinin yazdıqlarının hamısı çap olunub. 60-cı illərdən sonra ədəbiyyata gələnlərə isə müəyyən qədər azadlıq verildiyi üçün, onlar da, əslində, nə yazırdılarsa, çap etdirirdilər. Onların da “sandığı”ndan elə bir əsər çıxmadı. Ancaq mənə elə gəlir ki, 90-cı illərdən sonra ədəbiyyata gələnlərin “sandığı”nda müəyyən əsərləri var. Bilmirəm, onlar o əsərləri nə vaxtsa üzə çıxaracaqlar, ya yox? Bu artıq gələcəkdə müəyyən olunacaq”- deyə sualımızı cavablandırdı.
İradə SARIYEVA
