Məhərrəm Qasımlı: “Təklifiniz çox maraqlı və aktualdır” Araz Yaquboğlu: “Onları UNESCO-nun siyahısına salsaq, hesab edirəm ki, o nümunələr əbədi olaraq qorunacaq”
Azərbaycan poeziyasının elə örnəkləri var ki, onlar öz orijinallığına görə seçilir. Deyərdik ki, bu şeir növlərinə digər xalqların ədəbiyyatında, folklorunda rast gəlinmir. Azərbaycan xalqının şeir irsinin əsasında sözsüz ki, folklorumuz, aşıq şeiri dayanır. Bu istisnasız belədir. Aşıq poeziyasında bir sıra janrlar var ki, hazırda o janrlarda yazanlar, demək olar, yoxdur.
Yüzillər əvvəl isə görkəmli aşıqlar həmin janrlarda qeyri-adi poeziya nümunələri yaradıblar. Biz onlardan dodaqdəyməz, dildönməz, nəfəsçəkməz və s. aşıq şeiri janrlarını misal gətirə bilərik. Təcnis və cığalı təcnis də bu örnəklərin sırasında özünə yer tutur. Bu gün təcnis janrında yazanlar var, ancaq onların sayı elə də çox deyil.
Dodaqdəyməz maraqlı, bənzərsiz aşıq şeiri şəkillərindən biridir. Aşıq ədəbiyyatı araşdırıcılarının yazdığına görə, təcnisin əsas növlərindən biri olan dodaqdəyməz əsasən qoşma formasında olur. Alimlərə görə, dodaqdəyməzin başlıca xüsusiyyəti şeirdə qoşa dodaq samitləri (m, b, p), bəzən isə diş və dodaq samitləri (z, v, f) olan sözlərin işlədilməməsidir. Belə şeirlərin qoşulması çətin olduğundan, bu formaya az müraciət edilir. Dodaqdəyməzdə süni kəlmələrdən, təhrif olunmuş ifadələrdən istifadə edilməməlidir. Dodaqdəyməz yüksək sənətkarlıq nümunəsi hesab edilir.
Dodaqdəyməzin ən unikal nümunələrini dahi aşığımız dədə Ələsgər yaradıb. Onun bu qəbildən olan "A yağa-yağa", "Çata-çat", "Nə yaxşı-yaxşı", "Ay eylər qıj-qıj" və s. şeirləri dodaqdəyməzin ən gözəl nümunələrindəndir.
Aşıq çaşsa, dildə "qar"a "qar" qalar, Dağlar sinəsində qara qar qalar, Gəştə çıxsa ərşə qara qarğalar, Çalar qanadların, ay eylər qıj-qıj!
Şeirdən gətirdiyimiz nümunədən aydın olur ki, bu şeir növü olduqca fərqli və orijinaldır.
Dildönməz şeir növünə gəlincə, deməliyik ki, o da Azərbaycan aşıq şeirinin nisbətən az işlənən növlərindən biridir. Aşıqşünaslar yazırlar ki, dilin tərpənməsini tələb edən hərflərin mümkün qədər az işlənməsi prinsipi əsasında yaranır. Gəraylı kimi misraları səkkiz hecalı olur. Bütün şeir çox vaxt 3, ya 5 bənddə qoşulur.
Yenə Aşıq Ələsgərdən bir nümunə gətirməklə fikrimizi əsaslandırmaq istəyirik. Ozanlar ozanı "Bax-bax" dildönməzində belə deyir:
Axı biya, biya, bigu, Bigu, biqof, dağa bax-bax! Həyyü, həqqü hakim sənsən, Həyyə bax, bu bağa bax-bax! Gözüm sağı, səhər çağı, Geyək ağı, gəzək bağı; Hamı sevir bu sayağı, Qaymağa, həm yağa bax-bax! Əziz ayə, müəmmayə, Salsan sayə bu məvayə, Səbəb sənsən, bu səvdayə, Böyük ağa, sağa bax-bax!
Göründüyü kimi, hədsiz dərəcədə qeyri-adi bir örnəkdir.
Təcnis də aşıq şeirinin orijinal növlərindən biridir. Aşıqşünaslar yazırlar ki, təcnis qoşmanın bir növüdür. Qoşmadan fərqli cəhəti qafiyələrinin cinas sözlər üzərində qurulmasıdır. Cinas sözlər omonimlərə oxşayan sözlərdir. Daha doğrusu, bu sözlərin yazılışı və səslənişi oxşar, mənaları müxtəlifdir. Məsələn:
Nə vaxtacan fələk mənə ax çalar? Faydasızdır zər-qızıllar, axçalar. Cavan Hüseyn, qara xəttin ağ çalar, Deyərlər ki, qoca aşıq, çal, a çal!
Təcnisin bir növü olan cığalı təcnis də öz maraqlı göstəricilərinə görə diqqəti çəkir. Aşıqşünaslar qeyd edirlər ki, təcnisin bir növü olan cığalı təcnisin hər bəndinə bir bayatı əlavə edilir. Əlavə edilən bənd cığa bənd adlanır. Cığa bənd ilk iki misradan sonra işlənir. Məsələn:
Həqiqətin elmi dəryadan dərin, Naşı qəvvas orda bil, üzə bilməz! Mən aşiqəm, üz barı, Canan gəldi üz barı. Azad bağda gül açıb, Nazlı dilbər, üz, barı! Kamil bağban açıb bağların dərin, Namərdlər bağlardan gül üzə bilməz!
Aşıq şeir şəkillərindən biri də çox az işlənən və demək olar ki, aşıq ədəbiyyatında az rast gəlinən nəfəsçəkməzdir. Bu şeir nəfəs çəkmədən, birnəfəsə söylənir. Bəzən ona nəfəsçatmaz da deyilir. Müxtəlif aşıqların yaradıcılığında özünü göstərir.
Məsələn, həmən şəklin Aşıq Bəstidə belə bir nümunəsinə rast gəlirik:
Söylə, loydənmi gəlirsən, Yollanma qurban olum! Ağaclıqdan gül dərdinmi, Əllərinə qurban olum!
Azərbaycan aşıq poeziyasının mükəmməl örnəklərindən olan adlarını qeyd etdiyimiz şeir şəkilləri qeyri-maddi mədəni irs kimi qorunur, aşıqların ifasında səslənir, müxtəlif nəşrlərdə qorunur. Bununla belə, bu şeir şəkillərinin daha yüksək səviyyədə qorunması, beynəlxalq aləmdə tanıdılması da əsas məsələlərdən biri kimi özünü göstərir. Məlum olduğu kimi, aşıq sənəti UNESCO-nun Qeyri-maddi mədəni irs üzrə reprezentativ siyahısına daxil edilib. Bu olduqca müsbət haldır. Sözsüz ki, burada çox böyük əməyi olan Heydər Əliyev Fondunun rəhbəri, respublikamızın 1-ci vitse-prezidenti Mehriban Əliyevanın xidmətlərini qeyd etməliyik.
Bu gün isə dodaqdəyməz, dildönməz, nəfəsçəkməz, gedər-gəlməz, təcnis, cığalı təcnis kimi şeir növlərinin UNESCO-nun Qeyri-maddi mədəni irs üzrə reprezentativ siyahısına daxil edilməsi zərurəti yaranıb. Düşünürük ki, dünya poeziyasında, folklorunda analoqu olmayan bu şeir növlərinin Azərbaycan poeziyasının, aşıq şeirinin qeyri-adi örnəkləri kimi UNESCO-ya daxil edilməsi məsələsi diqqəti çəkəcək.
Yeri gəlmişkən, bir neçə il əvvəl “Olaylar” İnformasiya Agentliyinin və eyni adlı qəzetin baş redaktoru, yazıçı Yunus Oğuz da sözügedən məsələni gündəmə gətirmişdi.
Adlarını qeyd etdiyimiz aşıq şeir şəkillərinin UNESCO-ya daxil edilməsinin müsbət hal ola biləcəyini qeyd edən əməkdar elm xadimi, professor Məhərrəm Qasımlı bizimlə söhbətində bildirdi ki, bu ideya reallaşarsa, çox yaxşı olar: “Hesab edirəm ki, təklifiniz çox maraqlı və aktualdır. Həqiqətən də bu şeir növlərinin dünyada analoqu yoxdur. UNESCO-ya təqdim edilərsə, yaxşı hal olar”.
Tədqiqatçı Araz Yaquboğlu da bizimlə söhbətində ideyamıza dəstək verdiyini bildirdi. Onun sözlərinə görə, dodaqdəyməz, dildönməz, nəfəsçəkməz, gedər-gəlməz, təcnis və cığal təcnis, eləcə də digər şeir şəkillərinin UNESCO-ya daxil edilməsi müsbət hal olardı: “Azərbaycan aşıq şeirinin qeyd etdiyiniz növlərinin dünya poeziyasında bənzəri yoxdur. Bu şeir şəkillərinin UNESCO-ya salınması çox yaxşı olardı. Bilirsiniz ki, hazırda bu şeir növlərində yazan şairlər, demək olar ki, yoxdur. Yalnız bəzən təcnis yazanlara rast gəlirik. Bütövlükdə, bu unikal nümunələrin dünya çapında tanıdılması vacibdir. Bu şeir şəkilləri bizim mədəni irsimizin ayrılmaz parçasıdır. Onları UNESCO-nun siyahısına salsaq, hesab edirəm ki, o nümunələr əbədi olaraq qorunacaq. Vaxtında balabanı yüksək səviyyədə təbliğ edib UNESCO-ya saldırsaydıq, bu gün mənfur qonşularımız onu öz adlarına çıxmağa çalışmazdı. Təbii, bu iddiadır. Bu alətlə onların heç bir əlaqəsi yoxdur. Biz çalışmalıyıq ki, Azərbaycan xalqının maddi və qeyri-maddi irsini tam olaraq UNESCO-da tanıdaq. Çünki bütün mənalarda onun bizə xeyri var. Ümid edirəm ki, təklifiniz əlaqədar qurumların, mütəxəssislərin diqqətini çəkəcək. Bu işə müsbət reaksiya veriləcəyinə şübhə etmirəm”.
İradə SARIYEVA
