Zülfiyyə Eldarqızı: “Düşünürəm ki, bu janrda yeni filmlər çəkilməlidir” Kamil Xalıqov: “Azərbaycan polisinin, prokurorluq orqanlarının cinayətkarlıqla mübarizədə o qədər nailiyyətləri var ki, onlar kinoya gətirilməlidir” Təbriz Vəfalı: “Milli film sənayemizin məhsulları arasında peşəkar dedektiv filmləri yoxdur”
Dedektiv filmlər, hansı səviyyədə istehsal edilməsindən asılı olmayaraq, tamaşaçıların marağını cəlb edir. Xüsusən də gənc nəsil dedektiv filmlərə böyük maraq göstərir. Sözsüz ki, hər dövrün öz dedektiv filmləri və bu mözvuya yanaşması olur. Keçmiş nəsil tamaşaçılar dünya kinosunun çox məşhur dedektiv filmlərindən olan “Xaç atası”, “Şerlok Holms” və s. filmləri xatırlayırlar. Bugünkü nəslin isə dedektiv filmlər haqqında öz mövqeyi var. Onlar dünya kinoteatrlarında nümayiş etdirilən, internetdə yer alan “Cinayət xatirələri”, “Təlim günü”, Günah şəhəri” və s. filmlərə baxdıqlarını deyirlər.
Əlbəttə, gənclərin xarici dedektiv filmlərə maraq göstərməsi təbiidir, çünki bizim özümüzdə bu janrda filmlər çox az yaranır. Son illər bu janrda lentə alınan bir neçə filmin adını qeyd edə bilərik, lakin bu filmlərin yerli tamaşaçılar üçün nümayiş olunmaması onlar haqqında fikir bildirməyin qarşısını alır.
Sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, aktrisa Zülfiyyə Eldarqızının sözlərinə görə, dünya kinosunda dedektiv janrda çəkilən filmlərə maraq böyükdür. Azərbaycanda bir neçə peşəkar dedektiv yazıçı olduğunu qeyd edən Z.Eldarqızı bildirdi ki, ancaq onların əsərlərinin motivləri əsasında filmlər çox az çəkilib. Ekspertin sözlərinə görə, bir sıra kino janrları var ki, orada boşluq hiss olunur. Azərbaycan tamaşaçısının dedektiv filmlərə böyük maraq göstərdiyini deyən müsahibimiz hesab edir ki, onların tələbatı yerli kinematoqraflar tərəfindən ödənilməlidir. Z.Eldarqızının qeyd etdiyinə görə, Sovet illərində Azərbaycanda bir sıra dedektiv filmlər çəkilib. Respublikamızda ilk dedektiv filmin keçən əsrin 20-ci illərində çəkildiyini qeyd edən Z.Eldarqızı bildirdi ki, bu “Əvəz-əvəzə” filmidir: “Sirr deyil ki, tamaşaçılar dedektiv filmləri çox sevirlər. Xüsusən də kişilərin ən çox baxdığı filmlər sırasında bu janrda olan kinolar üstünlük təşkil edir. Mən, düzünə qalsa, bu janra elə də maraq göstərmirəm. Buna baxmayaraq, bizdə də yeni dedektiv filmlər çəkilməlidir ki, tamaşaçılar öz filmlərimizə baxsınlar. Bilirsiniz ki, Azərbaycan tamaşaçıları çox tələbkardır və daha keyfiyyətli, hadisələrlə, süjetlərlə zəngin, dinamik filmlər tələb edirlər. Azərbaycanda Sovet illərində maraqlı dedektiv filmlər çəkilib. İlk dedektiv filmimiz 1925-ci ildə “Bakı” kinostudiyasında istehsal olunan “Əvəz əvəzə” filmidir. Bu film Dövlət Film Fondu tərəfindən bərpa edilib. Filmin rejissoru rusiyalı Aleksandr Litvinov olub və altı hissədən ibarət bu səssiz filmdə baş rolda görkəmli səhnə və kino xadimi Abbas Mirzə Şərifzadə çəkilib. Sonrakı mərhələlərdə də Azərbaycanda dedektiv filmlər çəkilib. Tamaşaçı marağını özünə cəlb edən filmlər sırasına “Onu bağışlamaq olarmı?” (1959), “Arxadan vurulan zərbə” (1977), “De ki, məni sevirsən!” (1977), “Doğma sahillər (1989), “Dərvişin qeydləri” ( 2013), “Məhkumlar” (2007), “O qızı tapın” (1970), “Qaladan tapılan mücrü” (1982), “Qara volqa” (1994), “Qətldən yeddi gün sonra” (1991), “İstintaq” (1979), “Şahid qız” və s. filmlər daxildir. Görün bu illər ərzində nə qədər dedektiv filmlər çəkilib. Sözsüz ki, bu filmlərin hər birinin ssenariləri də mükəmməldir. Düşünürəm ki, bu janrda yeni filmlər çəkilməlidir. Son bir neçə ildə ara-sıra dedektiv janrda filmlər çəkilir, lakin onlar da geniş tamaşaçı kütləsi üçün nümayiş olunmur. Azərbaycan tamaşaçısı hər zaman dedektiv filmləri sevib və bu janrda filmlərə maraqla baxıb”.
Kinoşünas Kamil Xalıqov da bizimlə söhbətində dedektiv filmlərin az çəkildiyini qeyd etdi. Onun sözlərinə görə, müstəqillik illərində çəkilən ən maraqlı dedektiv film “Qara volqa” filmidir. K.Xalıqovun qeyd etdiyinə görə, son illər qorxulu ve dedektiv dram janrında film çəkilib, ancaq bu da janrın tam tələbatını ödəmir. “İblisin oyunu” filmindən danışan kinoşünas bildirdi ki, bu film Qafqazda indiyə kimi çəkilən ən qorxulu, tükürpədən film sayılır. “Dedektiv filmlərin kökündə cinayətkarın ifşa edilməsi, onu ifşa edənə qədər yaşanan maraqlı proses, bir az da macəra ovqatı dayanır. Azərbaycanda son illər dedektiv janrda iki-üç film çəkilib. Halbuki, daha çox filmlər çəkmək olar. Birincisi, bizdə dedektiv yazarlar var, ikincisi, dedektiv janrda çəkilən filmlərə sponsorlar pul ayırırlar. Dünya oxucusunun yaxşı tanıdığı Çingiz Abdullayevin əsərləri əsasında da dedektiv filmlər, seriallar çəkmək tam mümkündür. Sovet illərində bir neçə dedektiv film çəkilib”.
O qeyd etdi ki, son illər Azərbaycanda çəkilən dedektiv filmlərdən biri “Sahə” filmidir. Həmin film beynəlxalq detektiv filmlər festivalının xüsusi mükafatına layiq görülüb. Kinoşünasın sözlərinə görə, “Sahə” “Nərimanfilm”, “Gürcüstanfilm” və “Baqirafilm” (Gürcüstan) studiyalarının birgə istehsalıdır.
“Mənə belə gəlir ki, tamaşaçının marağını əsas tutub bu janrda filmlər çəkilsə yaxşı olar. Azərbaycan polisinin, prokurorluq orqanlarının cinayətkarlıqla mübarizədə o qədər nailiyyəti var ki, onlar kinoya gətirilməlidir. Bu nailiyyətlər əsasında çəkilən istənilən dedektiv film böyük maraqla qarşılanar” - deyə K.Xalıqov bildirdi.
Yazıçı-publisist, qalmaqallı “Mafiya. Zor və ağlı özündə birləşdirən məxfi qurum” adlı kitabın müəllifi Təbriz Vəfalı bildirir ki, hər bir filmin çəkilişi üçün əvvəlcə ssenari yazılmalıdır. Ssenarini yazmaq üçün isə konkret mövzu, istiqamət əsas götürülməlidir. Onun dediyinə görə, keçmiş SSRİ dövründə təkcə digər sovet respublikalarında deyil, Azərbaycanda da istənilən mövzuda çəkilmiş filmlərin hamısı sovet psixologiyasının təbliğatına xidmət edib. Xüsusilə də dedektiv filmlər kriminal cinayətkarlara qarşı sovet milis sisteminin apardığı uğurlu əməliyyatlar, ən qatı cinayətkarların belə yaxalanıb ədalət qarşısında mühakimə edilməsi və sair məsələlər önə çəkilib: “Azərbaycan müstəqillik qazandıqdan sonra sərbəst bazar iqtisadiyyatı yarandı. Yəni hər kəs öz məhsulunu istehsal etməyə və bu məhsulunu satmağa başladı. İqtisadi-siyasi böhranın və hərc-mərcliyin hökm sürdüyü illərdə maddi sıxıntılar içərisində boğulan film sənayemiz tərəqqi əvəzinə, tənəzzülə doğru getdi. Nəticədə dövlətçiliyə xidmət edən və tərbiyəvi əhəmiyyət kəsb edən filmlərimizin sayı azaldı. Elə indiki dövrdə də belə filmlərimizin sayı çox azdır”.
Yazıçı-publisist deyir ki, son illərdə dedektiv filmlər bütün dünyada, o cümlədən qonşu ölkələrdə xeyli populyarlıq qazanıb. Xüsusilə də Türkiyədə dedektiv və mafiya mövzusunda çəkilən filmlər getdikcə öz nüfuzunu daha da artırmaqdadır. Amma təəssüf ki, Azərbaycan bu istiqamətdə ciddi addım ata və öz məhsulunu ortaya qoya bilmir: “Respublikamızda dedektiv filmlərin çəkilməməsi bir sıra səbəblərlə əlaqədardır. Birincisi, peşəkar ssenarilərin yazılmaması, yaxud qane edilməyəcək dərəcədə az qonarar təklif olunması üzündən, peşəkarların dedektiv janrda ssenari yazmaqdan imtina etməsi ciddi problem yaradır. İkincisi, dedektiv filmlərin çəkilişi çox mürəkkəb bir proses olmaqla yanaşı, həmçinin, xeyli maliyyə vəsaiti tələb edir. Düzdür, bəzi kadrlar müxtəlif proqram təminatları ilə hazırlanır. Amma canlı kadrların əksəriyyəti, məsələn, silahlı atışmalar, maşınların və evlərin partladılması, obyektlərin yandırılması, nəqliyyat vasitələrinin seçilməsi və sair üçün maliyyə lazımdır. Üçüncü səbəb də odur ki, Azərbaycanda dedektiv filmlərin çəkilişinə cəlb ediləcək peşəkar aktyorlar çox azdır. Ona görə də milli film sənayemizin məhsulları arasında peşəkar dedektiv filmləri yoxdur”.
Təbriz Vəfalı təklif edir ki, dedektiv janrda milli məhsulların ortaya çıxarılması üçün Türkiyənin və Rusiyanın dedektiv filmlər üzrə peşəkarlaşmış film studiyaları ilə ortaq layihələr həyata keçirilsin: “Təbii ki, belə filmlərdə milli mentalitet məsələləri, dövlətçilik maraqları, ümumxalq mənafeyi nəzərə alınmalıdır. Üstəlik, bu cür filmlər tərbiyəvi rol oynamalı, insanlarımıza mənfi psixoloji təsir aşılamamalıdır. Ona görə bu məsələdə təcrübəli ssenaristlərin peşəkar ssenarilər yazmalarına şərait yaradılmalı, filmlərin çəkilişləri üçün məkanların və mahir aktyorların seçilməsi mütləq lazımdır. Bir sözlə, uğurlu nəticələrin əldə edilməsi üçün Rusiya və Türkiyənin film studiyalarının təcrübəsindən yararlanmaq bizim üçün çox əhəmiyyətli ola bilər”.
İradə SARIYEVA
