Ənvər Çingizoğlu: “Fikrimcə, bu kimi halların qarşısının alınması üçün tədbirlər görülməli, rəsmi qərar qəbul edilməlidir” Gülüm Qiyasova: “Bu barədə rəsmi qərar olmasa, xalq mahnıları yavaş-yavaş tamamilə öz kökündən uzaqlaşdırılmağa doğru gedəcək”
Yaşı minillərlə ölçülən Azərbaycan xalq mahnıları bir mənəvi dəyər kimi öz əhəmiyyətini, aktuallığını, gözəlliyini bu gün də qoruyub saxlayır. Xalqın yaddaşından süzülə-süzülə gələn xalq mahnılarımız təəssüf ki, bəzən lazımi səviyyədə təqdim edilmir. Son bir neçə ildir xalq mahnılarımızın başına oyunlar açılır desək yanılmarıq.
Bu gün xalq mahnılarının bəzi xanəndələr, müğənnilər tərəfindən kontekstdən çıxarılaraq ifa edilməsi acı təəssüf doğurur. Müşahidələrimiz göstərir ki, nəinki sənətə yeni gələnlər, hətta tanınmış müğənnilər, dünya şöhrəti qazanan ifaçılar arasında da xalq mahnılarımıza yad xallar, səslər, detallar əlavə edərək ifa edənlərə rast gəlirik. Çox qəribədir, Azərbaycan xalq mahnılarına yad ritmlər pərçimlənir, “peyvənd” edilir, lakin musiqi ictimaiyyəti bunu görüb etiraz səsini ucaltmaq istəmir. Bu gün dünya səhnəsindən hansısa bir xalq mahnımız öz kökünə uyğun, orijinal şəkildə ifa edilmirsə, ora yad ünsürlər əlavə edilirsə, buna normal yanaşmaq mümkün deyil.
Ümumiyyətlə, bütün dünyada xalq yaradıcılığı nümunəsi olan nə varsa, hamısı mühafizə edilir, olduğu kimi saxlanır və gələcək nəsillərə ötürülür. Bu, son illərə qədər bizdə də belə idi. Lakin indi xalq mahnılarına yanaşmada ciddi ehtiyatsızlıq müşahidə edilir.
Musiqişünasların verdiyi bilgiyə görə, vaxtilə dahi Üzeyir bəy qeyd edirdi ki, xalq mahnılarından istifadə etmək nəinki lazımdır, hətta vacibdir. O vurğulayırdı ki, bundan düzgün şəkildə istifadə etmək lazımdır. Yəni xalq mahnısının gözəlliyinə xələl gətirən şeylər edirsənsə, bunu heç etməsən yaxşıdır. Dahi musiqiçi bütün əsərlərində xalq musiqisinin, el nəğmələrinin qorunmasının, gələcək nəsillərə orijinal nəfəsdə ötürülməsinin tərəfdarı olduğunu önə çəkirdi. Bu gün “Sarı gəlin”, “Süsən sünbül”, “Qara tellər”, “Aman ovçu”, “Getmə, getmə”, “Dilbərim” və daha neçə-neçə xalq mahnısı bəziləri tərəfindən təhrif edilərək oxunur. Əslində, xalqın mənəvi sərvəti olan xalq mahnılarına yanaşma fərqli olmalıdır. Bu əsərlər xalqın əsrlər öncə yaşayan böyük sənətkarları, söz və musiqi biliciləri tərəfindən yaradılıbsa, bizim onu dəyişməyə, musiqisinə yad nəfəslər “peyvənd” etməyə nə ixtiyarımız var?!
Məsələ burasındadır ki, xalq mahnılarını göz bəbəyimiz kimi qorumalı, onlardan düzgün şəkildə istifadə etməli olduğumuz halda, onu kontekstindən çıxarır, mahiyyətindən uzaqlaşdırırıq.
Bu gün xalq mahnılarının müasir oranjemanda səsləndirilməsi, müxtəlif xalqların musiqilərilə sintez edilməsi dəbə minib. Təcrübə üçün nüəyyən addımlar atmaq olar, ancaq bunu ucdantutma etmək müsbət hal deyil.
Təklif edərdik ki, xalq mahnılarının mühafizəsi üçün müəyyən tədbirlər görülsün. Ya xalq mahnılarını təhriflərdən, onlara yad xallar, səslər əlavə edilməsindən qorumaq üçün “Mədəniyyət haqqında” Qanuna xüsusi maddə əlavə edilsin, ya da Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi bununla bağlı rəsmi qərar versin ki, xalq mahnıları toxunulmazdır və onlara hansısa əlavələrin edilməsi qadağandır.
Ekspertlər hesab edirlər ki, xalq mahnılarının mühafizə edilməsi olduqca vacibdir. Onlar bildirirlər ki, bu, qanunvericiliklə, yaxud rəsmi qərarla tənzimlənməsə, bəzi müğənnilərin xalq mahnılarımıza belə münasibəti davam edəcək və “ənənə” formalaşacaq.
Etnoqraf-alim Ənvər Çingizoğlu bizimlə söhbətində bildirdi ki, xalq mahnıları tükənməz xəzinədir. Bu xəzinəni qorumaq, gələcək nəsillərə ötürmək bizim borcumuzdur: “Mən çox təəssüf edirəm ki, bəzən xanəndələrin, müğənnilərin xalq mahnılarına yanaşmasında müəyyən qüsurlar var. Düzgün müşahidə etmisiniz, bəziləri xalq mahnılarına elə əcaib səslər, xallar, ritmlər əlavə edirlər ki, adam məəttəl qalır. Xalq mahnıları minillər əvvəl yaranıb və yaddaşdan-yaddaşa, ağızdan-ağıza keçərək yaşayıb. Bu mahnılara illər əvvələ qədər xələl gətirən olmayıb. O vaxt bir müğənni nəinki xalq mahnısını ifa edərkən ona əlavə ritmlər, səslər gətirə, hətta bir sözü belə yanlış oxuya bilməzdi. Bu gün isə kim necə istəyir oxuyur. Hesab edirəm ki, bunun qarşısı alınmalıdır. Bu mahnılar ona görə xalq mahnıları adlanır ki, onlar xalq tərəfindən yaradılan folklor örnəkləridir. Onların həm mətni, həm də musiqisi mükəmməldir, onlara toxunmaq olmaz. Fikrimcə, bu kimi halların qarşısının alınması üçün tədbirlər görülməli, rəsmi qərar qəbul edilməlidir. Xalq yaradıcılığı nümunələri, ümumiyyətlə, dövlətin mənəvi sərvəti olaraq rəsmi qaydada qorunur. Ancaq onların ifaçılıq qaydaları ilə bağlı hər hansı bir rəsmi qərar yoxdur. Bu halın qarşısı bu gün alınmasa, sabah daha geniş miqyas ala bilər”.
Musiqiçi Gülüm Qiyasovanın sözlərinə görə də bu halın qarşısı birmənalı olaraq alınmalıdır. Musiqiçi hesab edir ki, xalq mahnılarının qorunması uğrunda mübarizəyə ictimaiyyət özü də qoşulmalıdır. Onun sözlərinə görə, musiqi aləmində hər bir musiqiçi xalq mahnılarına həssaslıqla yanaşmalıdır: “Bəzən görürsən görkəmli bir sənətkar Azərbaycan xalq mahnılarını olduqca pis səviyyədə ifa edir. Düşünürsən ki, bu adam musiqi bilicisi olduğu halda niyə belə neqativ işə əl atır? Xalq mahnıları xalqın sərvəti olduğu üçün hər kəs onların təəssübünü çəkməlidir. Xalq mahnıları bəstəkar mahnıları deyil ki, müəllifin razılığı ilə onun səslənməsinə əlavələr edəsən. Bu, xalqın sərvətidir. Onlara yad ünsürlər qoşmaq, yad nəfəslər gətirmək, xaric boğazlar əlavə etmək qanunauyğun deyil. Heç kəs şan-şöhrətli xanəndələrə, sənətkarlara haqq vermir ki, onlar bu mahnıları öz istədikləri kimi oxusunlar. Biz adətən toy müğənnilərinin, səhnəyə yeni gələn gənclərin xalq mahnılarını kontekstdən çıxarıb oxumasını tənqid edirik. Onlar da deyirlər ki, bu ifa tərzini filan böyük sənətkardan götürmüşük. Adam onda danışmağa söz tapa bilmir. Mən də hesab edirəm ki, bu halın qarşısını qanunla almaq olar. “Mədəniyyət haqqında” Qanunun bir qədər də təkmilləşməsinə ehtiyac var. Xalq mahnılarının orijinal ifaçılıq tərzinin qorunması üçün mütləq mənada rəsmi qərar olmalıdır. Bu barədə rəsmi qərar olmasa, xalq mahnıları yavaş-yavaş tamamilə öz kökündən uzaqlaşdırılmağa doğru gedəcək. Çünki sükan başında duran bəzi müğənnilərin “yenilikləri” elə buna hesablanıb. Görün bir ingilis, bir rus, bir ərəb, bir gürcü musiqiçisi xalq mahnılarına xələl gətirən bir addım atırmı? Qətiyyən atmır. Çünki öz keçmişlərini, mənəvi xəzinələrini qorumağı özlərinə borc bilirlər. Biz müğənnilərdən Azərbaycan xalq mahnılarına həssaslıq göstərmələrini tələb etməliyik. İctimai tələblə qanunvericilik üst-üstə düşərsə, bu kimi halların qarşısı alına bilər. Hesab edirəm ki, rəsmi səviyyədə bu halla bağlı qərar olmalıdır”.
İradə SARIYEVA
