Fariz Xəlilli: “Bu festivalın Türk dünyasının adət-ənənələrinin təbliğində, ümumən dünya xalqları arasında mədəni əlaqələrin qurulmasında, bəşəri dəyərlərin öyrənilməsində əhəmiyyəti böyükdür” Gülşən Şahinqızı: “Onun beynəlxalq miqyası əhatə etməsi mədəniyyətlərin bir-birinə qovuşmasına xidmət edir”
Xalqımızın adət və ənənələrini, tərəkəmə, köçəri babalarımızdan qalan mirası bu gün də yaşatmağa, təbliğ etməyə borcluyuq. Tərəkəmə mədəniyyəti olduqca zəngindir. Son illər bu mədəniyyətin təbliği, beynəlxalq miqyasda tanıdılması ənənəsi formalaşıb. “MİRAS” Mədəni İrsin Öyrənilməsinə Kömək İctimai Birliyinin təşəbbüsü, Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin, AMEA-nın Folklor İnstitutunun və Ağsu Rayon İcra Hakimiyyətinin dəstəyi ilə Ağsunun Gəgəli kəndində Beynəlxalq Tərəkəmə Çərşənbəsi Folklor Festivalı keçirilir.
Artıq 3-cü dəfə keçirilməsi planlaşdırılan festivalda Azərbaycanla yanaşı, bir sıra ölkələrin folklor qrupları iştirak edirlər. “MİRAS” Mədəni İrsin Öyrənilməsinə Kömək İctimai Birliyinin sədri, tanınmış tarixçi-etnoqraf Hafiz Xəlili bizimlə söhbətində bildirdi ki, festival 2015-ci ildən keçirilməyə başlayıb. Onun sözlərinə görə, festivalın məqsədi qədim mədəniyyətimizi, tərəkəmə adət-ənənələrini təbliğ etməkdir. Ənənəvi olaraq
Ağsu rayonunun Gəgəli kəndində martın ortalarında öz işinə başlayan Beynəlxalq Tərəkəmə Çərşənbəsi Folklor Festivalına ictimaiyyətin böyük maraq göstərdiyini vurğulayan təşkilat sədri qeyd etdi ki, I festivalda Azərbaycanla yanaşı, Türkiyə, Gürcüstan və Misirdən olan 150 nəfərə yaxın adam iştirak edib: “Festivalın proqramına müxtəlif folklor qruplarının çıxışı, sərgi-yarmarka, oturma gecəsi və axır çərşənbə tonqalları, eləcə də orta əsr Ağsu şəhəri turu daxil idi. Birinci festivala Türkiyədən qoşulan şair Muharrem Yenigün ölkəsinin şərq bölgələrindəki, xüsusilə Qars və İğdır tərəflərdə Novruz adətlərindən, yeddi ləvindən bəhs etmişdi. Ərəb musiqiçisi də öz xalq musiqilərindən parçalar səsləndirmişdi.
Qeyd edim ki, II Beynəlxalq Tərəkəmə Çərşənbəsində 300-dən çox insan iştirak edirdi. Onlar arasında Türkiyə, Gürcüstan, Misir, Hindistan, Türkmənistan, İndoneziya və Qazaxıstandan gələn nümayəndələr və folklor qrupları da var. Bu tədbirin Türk dünyasının adət-ənənələrinin təbliğində, ümumən dünya xalqları arasında mədəni əlaqələrin qurulmasında, bəşəri dəyərlərin öyrənilməsində əhəmiyyəti böyükdür. İkinci festival da olduqca maraqlı oldu. Burada folklor qruplarının çıxışlarına tamaşa etdik. Sonra festival iştirakçıları müxtəlif ölkələrin adət-ənənələri ilə tanış oldular. Bundan başqa qonaqlar kənd mətbəxini dadmaq, qurşaq atmaq və s. imkanı qazandılar. Onu da vurğulayım ki, orta əsr Ağsu şəhəri və Mehrəvan qalasında aşkar olunan arxeoloji tapıntılar, Misir nümayəndələrinin təşkil etdikləri sərgi, müxtəlif çeşidli Gəgəli palazları da hər kəsdə böyük maraq yaratdı. Təsəvvür edin ki, bu festivalla həm öz ənənələrimizi, tariximizi təbliğ edirik, həm də başqa xalqların mədəniyyəti ilə camaatı, ictimaiyyəti tanış edirik. Əlbəttə, bütün bunlar olduqca maraqla qarşılanır. Maraqlıdır ki, Tərəkəmə çərşənbəsi türk obalarında Axır çərşənbə günü ev heyvanlarının iki odun arasından keçirilməsi hadisəsi ilə bağlıdır. Azərbaycanın bir çox ərazilərində bu hadisənin əlamətləri görünsə də, Şirvan bölgəsinin oğuz türk obalarından olan Gəgəli kəndində ən yaxşı şəkildə günümüzədək gəlib çatıb. Hər il Tərəkəmə çərşənbəsi günü kənd sakinləri səhərə qədər yatmır, səhər alaqaranlıqda heyvanları iki tonqalın arasından keçirirlər. 2011-ci ildə bu adətlə bağlı film də çəkilib. Festival isə, dediyim kimi, 2015-ci ildən bəri keçirilir. Beynəlxalq Tərəkəmə Çərşənbəsi Festivalında, demək olar ki, adət-ənənələrimizin bütün elementləri nümayiş olunur, təqdim edilir. Biz artıq III Beynəlxalq Tərəkəmə Festivalını keçirməyə hazırlaşırıq. Hesab edirəm ki, bu festival da əvvəlkilər kimi maraqlı olacaq. Onu da qeyd edim ki, məqsədimiz Tərəkəmə çərşənbəsi ənənəsinin UNESCO-nun Qeyri-maddi irs siyahısına salınmasına nail olmaqdır”.
III Beynəlxalq Tərəkəmə Çərşənbəsi Festivalı ilə bağlı görülən işlərdən danışan F.Xəlillinin qeyd etdiyinə görə, Şirvanın elə bölgələri var ki, onların da təbliğinə ehtiyac var: “Azərbaycanda Şirvan bölgəsinin iri obalarından biri olmasına rəğmən, Axtaçı obası haqqında az yazılıb, bu kənd etnoqraf və folklorşünasların tədqiqatlarından kənarda qalıb. Axtaçı obasını oğuz boy təşkilatı ilə əlaqələndirən türkoloq Zəki Vəlidi Toğan onların getdikləri yerlərdə geniş torpaqlara malik olduqlarını və tümənlərə rəhbərlik etdiklərini yazır. Axtaçı obasının əsasını təşkil etdiyi kəndlərimizdən biri Ağsu rayonunun Gəgəli kəndidir. Əhalisi tarixən qışlaq, yaylaq və yazlaq torpaqlarında maldarlıqla məşğul olmuş bu türk obasının bəzi folklor nümunələri özünəməxsusluq təşkil edir. Axır çərşənbədə oturma hadisəsi və insanlarla yanaşı, heyvanların da çərşənbə tonqalından keçirilməsi adətinin təhlili bu obanın timsalında əski türklərdə Axır çərşənbə mərasiminin necə önəmə malik olduğunu görməyə imkan verir”.
III festivalın 2 gecə 3 gün ərzində baş tutacağını deyən müsahibimiz bildirdi ki, festival çərçivəsində müxtəlif folklor qruplarının mədəni proqramlarında iştirak etmək, sərgi-yarmarkaya qoşulmaq, oturma gecələrini və Axır çərşənbə tonqallarını izləmək, Şamaxı və Ağsu turuna qatılmaq mümkündür. Kənd sakinləri ilə təmasda olmaq, kənd mətbəxini dadmaq, qurşaq atmaq, kənddən maraqlı fotolar çəkmək, folklor araşdırması aparmaq və s. mümkün olacaq. Festival çərçivəsində məktəblilər arasında muğam müsabiqəsinin keçirilməsi nəzərdə tutulur. Festivalda öz baharla bağlı adət-ənənələrini təbliğ və təqdim etmək istəyən müxtəlif ölkələrin folklor qrupları, mədəniyyət ocaqları və turizm şirkətləri iştirak etmək üçün dəvət olunur”.
Etnoqraf Gülşən Şahinqızı bizimlə söhbətində qeyd etdi ki, tərəkəmələr ən qədim türk tayfalarıdır. Onun sözlərinə görə, tərəkəmə tayfaları Dağlıq Qarabağ işğal olunandan sonra məcburiyyət qarşısında oturaq həyat tərzi keçirirlər. Buna baxmayaraq, bu gün ölkənin bəzi yerlərində, xüsusən də Mərkəzi Aran, dağlıq və dağətəyi zonalarda, cənub ərazilərinin kiçik bir hissəsində, qərb zonasında az sayda da olsa tərəkəmə tayfaları qalmaqdadırlar. Məlumatlara görə, tərəkəmə tayfalarının vaxtilə böyük arealda yayıldığını deyən etnoqraf bildirir ki, tərəkəmə adətləri geniş şəkildə təbliğ edilməlidir: “Tərəkəmələr türkdilli tayfalardır. Əvvəllər Sırdəryanın sağ sahilində yaşayıblar. Oğuz türkləri XI əsrdən başlayaraq İran, Zaqafqaziya, Kiçik Asiya və Mesopotamiyaya yayılıblar. Köçəri həyat sürən oğuzların bir hissəsinə tərəkəmə (“ər” türkmən sözünün cəmidir) deyiblər. Azərbaycanda Kür-Araz ovalığında, Mil-Qarabağ, Muğan və Şirvan düzlərində yaşayan və icma halında yaylağa gedən tərəkəmələr həm də əkinçiliklə məşğul olurdular. Tərəkəmələrin qalan hissəsi aranda biçini qurtarıb payız əkininə hazırlıq görürdülər. Tərəkəmə tayfalarının bu günə kimi qoruyub saxladığı bir sıra adət-ənənlər var ki, məhz onlar elat camaatını başqa zümrədən fərqləndirir. Tərəkəmə əhali bu adətlərini “biz dədə-babadan tərəkəməyik” adı ilə qoruyurlar. Tərəkəmələrin maraqlı adətləri var. Onlar yazın axırlarında, yayda otun bol, havanın sərin olduğu yerlərə - yaylaqlara, payızda isə arana köçürlər. Köç vaxtı atlar, qatırlar, dəvələr yüklənir. Bir tərəfdə qoyun-quzu, mal-qara sürüləri, digər tərəfdə isə at belində yaşlılar, qadınlar və uşaqlar yola çıxırlar. Dağa çıxana kimi bir neçə yerdə gecələyirlər. Tərəkəmə üçün otun, otlağın, biçənəyin öz mənası, əhəmiyyəti var”.
Tərəkəmələrin öz adətlərini yaşatdığını deyən müsahibimiz hesab edir ki, Beynəlxalq Tərəkəmə Çərşənbəsi Folklor Festivalı da bu ənənənələri təbliğ edir: “Bu festivalın əhəmiyyəti çox böyükdür. Onun beynəlxalq miqyası əhatə etməsi mədəniyyətlərin bir-birinə qovuşmasına xidmət edir. Həmçinin də festival çərçivəsində qədim tərəkəmə adətləri təbliğ edilir”.
İradə SARIYEVA
